كردند، امام عليه السلام اين نامه را كه در عين كوتاهى، بسيار پر محتواست و مى‌تواند برنامه‌اى براى همه زمامداران باشد براى او مرقوم داشت. فرمود: «اما بعد (از حمد و ثناى الهى) گروهى از زعما و كدخدايان اهل شهر تو از خشونت و قساوت و تحقير و بد رفتارى تو شكايت كردند و من درباره آنها انديشيدم، نه آنان را شايسته نزديك شدن (بيش از حد) يافتم، زيرا مشركند و نه سزاوار دورى و بد رفتارى، چرا كه با آنان پيمان بسته‌ايم (و اهل ذمّه هستند)»؛ (أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ دَهَاقِينَ‌ [١] أَهْلِ بَلَدِكَ شَكَوْا مِنْكَ غِلْظَةً وَ قَسْوَةً، وَ احْتِقَاراً وَ جَفْوَةً، وَ نَظَرْتُ فَلَمْ أَرَهُمْ أَهْلًا لِأَنْ يُدْنَوْا لِشِرْكِهِمْ، وَ لَا أَنْ يُقْصَوْا وَ يُجْفَوْا لِعَهْدِهِمْ).

امام عليه السلام در تعبيرات خود روى چهار نقطه از اعمال نارواى آن فرماندار انگشت نهاده؛ نخست خشونت و ديگر قساوت و بى‌رحمى و سوم تحقير كردن آنها و چهارم بد رفتارى نسبت به آنهاست؛ گر چه اين چهار مفهوم با هم نزديكند ولى تفاوتهاى دقيقى با هم دارند. لذا امام عليه السلام به تمام آنها اشاره كرده و به دنبال آن نظر مبارك خود را چنين اعلام مى‌كند كه از يك سو بايد توجّه داشت آنها مشركند، زيرا مجوس به عنوان دوگانه پرست و ثنوى شناخته مى‌شود، چون معتقد به دو مبدأ خير و شر و يزدان و اهريمن بوده‌اند، هر چند زرتشتى‌هاى امروز مدعى هستند كه ما موحّديم نه مشرك، امّا منابع دينى آنها غير از اين را مى‌گويد. به هر حال امام عليه السلام با ملاحظه تفاوت اعتقادى، نزديك شدن بيش از حد به آنها را نهى مى‌كند و در عين حال اين نكته را يادآور مى‌شود كه آنها تحت پيمان ذمّه هستند؛ يعنى با مسلمانان هم‌زيستى مسالمت آميز دارند آنها متعهدند كه به اسلام احترام بگذارند و حكومت اسلامى نيز متعهد است كه از جان و ناموس آنها دفاع كند و نسبت به آنان خوش‌رفتارى نمايد، بنابراين به خاطر اين‌

[١]. «دهاقين» جمع «دهقان» از ريشه فارسى «دهگان» يا «دهبان» گرفته شده كه به معناى بزرگ ده، رييس، كدخدا و زعيم به كار مى‌رود و گاه به هر كشاورزى نيز اطلاق مى‌شود؛ ولى در عبارت بالا معناى اوّل مناسب‌تر است، زيرا شكايت را رؤسا و بزرگان محل مى‌نويسند.