تا اين جا واقعيت اراده انسان به گونه اى روشن گرديد، اكنون وقت آن است كه درباره اراده خدا از نظر اين كه صفت ذات است يا صفت فعل، به بحث و گفتگو بپردازيم.

آيا اراده خدا صفت ذات است يا صفت فعل؟

از بحثهاى ديرينه در ميان علماى كلام، مسئله اراده خدا است; گروهى آن را صفت ذات دانسته و گروهى ديگر صفت فعل و هركدام براى خود دليل و برهانى دارند. از آن جا كه اراده رمز اختيار است و فاعل فاقد اراده، فاعل مضطر خواهد بود، نمى توان ذات خدا را فاقد اراده تصور كرد و اراده او را فعل او دانست; ولى در مقابل اين برهان، مشكلاتى در ذاتى بودن صفت اراده هست، تا آنها حل نشود نمى توان آن را صفت ذات دانست; اگر گروه عظيمى از دانشمندان آن را وصف فعل مى دانند; به خاطر مشكلاتى است كه در اين راه هست، و هر يك از آنها كوه آسا مانع از انديشيدن صفت ذات بودن اراده است، اينك به بيان دلايل چهارگانه آنان مى پردازيم.

اشكال نخست: اراده يك امر تدريجى است

اراده به صورت امر تدريجى در وجود مريد پديد مى آيد، از اين جهت نمى توان آن را صفت ذات خدا دانست و تقرير اين سخن در بحثهاى پيشين گذشت و بايد اين مشكل را بزرگ ترين مانع در صفت ذات بودن اراده دانست; از اين جهت كسانى كه اراده را صفت ذات مى دانند، براى رهايى از اين اشكال كوشش كرده اند كه آن را به گونه اى ديگر تفسير كنند كه مستلزم حدوث و