در اين جا مى توان براى صفات ذات و فعل، معيار ديگرى ذكر كرد و آن اين كه هر صفتى كه در مقام اجرا يك حالت بيش نداشته باشد، آن را صفت ذات مى نامند. مانند علم و قدرت كه فقط مى توان گفت خدا دانا و توانا است و در هيچ فرضى نمى توان گفت خدا دانا و توانا نيست; ولى آن رشته صفاتى كه دو حالت دارد، هم مى توان آن را در حالى اثبات و در حالى ديگر نفى نمود; آن را صفت فعل مى نامند; مثلاً مى توانيم بگوييم خدا زنده كننده مردگان است در قيامت و زنده كننده مردگان نيست قبل از آن، آفريدگار زيد است، امروز نه روز ديگر.

اين تعريف مورد قبول شيخ كلينى در كافى[١] و مفيد در تصيحح الاعتقاد[٢] مى باشد و شايد در برخى از روايات اشاره هايى به اين ملاك باشد.[٣]

٣. صفات حقيقى و اضافى

صفات ثبوتى خدا را مى توان، به دو قسم حقيقى و اضافى تقسيم كرد، زيرا اگر در واقعيت صفت، انتساب به غير نهفته نباشد، مانند حيات كه صفت خود ذات است، به آن صفت حقيقى مى گويند و هرگاه در واقعيت آن، انتساب به غير نهفته باشد، مانند قدرت وعلم به غير، به آن صفات اضافى مى گويند.

روى اين اساس، صفات انتزاعى غير از صفات اضافى است، صفات انتزاعى چيزى است كه ذهن آن را از يك واقعيت انتزاع مى كند مانند خالقيت و رازقيت كه با توجه به واقعيت فعل خدا، انتزاع مى شوند; در حالى كه صفات

[١] كلينى، كافى، ج١، ص ١١١. [٢] مفيد، تصحيح الاعتقاد، ص ١٨٥. [٣] صدوق، توحيد، باب صفات ذات و صفات افعال، حديث ١.