اوّلاً اين اشكال تنها متوجه كسانى نيست كه اراده را به معنى واقعى صفت ذات مى گيرند، بلكه كسانى كه اراده را به علم به اصلح تفسير مى كنند و علم او نيز صفت ذات است با چنين اشكال روبرو هستند، زيرا فرض اين است كه علم به اصلح علت تام براى وجود معلوم است وعلم قديم كه فاعل تام است، مستلزم قدمت معلوم مى باشد.

وثانياً هرگاه اراده را به اختيار ذاتى و مختار بالذات بودن خدا تفسير كنيم، اشكال ياد شده متوجه اين نظريه نخواهد بود، زيرا اختيار ذاتى مستلزم قديم بودن فعل نيست.

وثالثاً اين اشكال بر نظريه صدر المتألهين نيز وارد نيست، زيرا حقيقت اراده بسيطه و كيفيت اعمال آن براى ما روشن نيست، چه بسا ممكن است نتيجه اراده بسيطه، حدوث عالم باشد، زيرا آن اراده جزئى است كه مراد از اراده جدا نمى شود.

[١] صدر المتألهين، اسفار، ج٦، ص ٣٢٤.