اراده، صفت فعل گرفته شده، به مطلب ياد شده توجه نشده است، زيرا اكنون سؤال مى شود آيا اعمال قدرت و سلطه، فعل اختيارى است يا اضطرارى؟ صورت دوم نقص و بر خدا محال است، زيرا در چنين صورت فاعل مضطر خواهد بود، طبعاً صورت نخست متعين است، در اين جا اين سؤال مطرح مى شود كه ملاك اختيارى بودن اعمال سلطه چيست؟هرگاه اراده پيشين در ذات است، مشكل تدريجى بودن اراده را چگونه حل كنيم؟ و اگر نيست، اعمال قدرت حالت اضطرارى به خود مى گيرد. با توجه به اين اشكال، مى توان پاسخ ياد شده را به نحو ديگر پرورش داد، مشكل تدريجى بودن اراده را در قلمرو ذاتى بودن صفت اراده حل نمايد، و شايد هم مقصود گوينده پاسخ سوم همان است كه هم اكنون به تحرير آن مى پردازيم.

پاسخى قاطع در مورد اشكال نخست

در فلسفه اسلامى ثابت شده است كه در اجراى صفات كمال بر خدا، بايد از جنبه هاى نقص وامكانى آن چشم پوشيد و لبّو مغز صفات را به خدا حمل نمود; مثلاً علم در انسان كيف نفسانى است و در توصيف خدا بايد از اين حيث چشم پوشيد و به اصطلاح، علم را از كيف بودن تجريد كرد و به واقعيت آن كه همان كشف است، اكتفا نمود.

علم در انسان علاوه بر اين كه كيف نفسانى است، داراى خصوصيت حدوث و امكان است و بايد در حمل آن بر خدا از اين ويژگى نيز تجريد كرد.

بر اين اساس بايد گفت اراده نيز وصف كمال است و فاعل مريد، برتر از فاعل مضطر است; ولى اراده انسانى داراى ويژگى است كه جنبه نقص آن به شمار مى رود و آن خصوصيت تدريج و حدوث است; از اين جهت نمى توان اراده را با اين اوصاف بر خدا حمل نمود، ولى نقطه كمال اراده اين