تدريجى بودن اراده سبب شده است كه قائلان به ذاتى بودن صفت اراده، آن را به صفت علم برگردانيده و بگويند اراده خدا همان علم او به نظام اصلح و اكمل است، صدر المتألهين مى گويد:

«معنى اين كه خدا مريد است، اين است كه او از ذات خود آگاه است و از علم به ذات، علم به نظام خير، برخيزد و مى داند كه اين نظام چگونه به صورت قطعى تحقق مى پذيرد».[١]

او اين سخن را در جاهاى مختلف از كتاب اسفار [٢] آورده، و حكيم سبزوارى [٣] نيز آن را در شرح الاسماء الحسنى پذيرفته است.

اين نظريه هر چند در ميان متأخرين از شهرت به سزايى برخوردار است و حتى مرحوم محقّق خراسانى در بحث اتحاد طلب و اراده بر اين نظر صحه نهاده است[٤] ولى يك چنين تفسيرى از اراده، در واقع انكار اراده است; شكى نيست كه خدا به نظام اكمل علم دارد، ولى حقيقت آگاهى غير از واقعيت اراده است. هرگاه اراده را به علم تفسير كنيم، درحقيقت آن را انكار كرده ايم، و اگر فاعل مريد را، اكمل از غير مريد بدانيم، در اين تفسير، خدا به صورت فاعل غير اكمل جلوه داده شده است; از اين جهت در روايات ائمه اهل بيت، علم و مشيت دو صفت مختلف به شمار آمده اند، بكير بن اعين مى گويد به امام صادق (عليه السلام)گفتم:«علمه و مشيئته مختلفتان أو متفقتان؟» فقال (عليه السلام): «العلم

[١] صدر المتألهين، اسفار، ج٦، ص ٣١٦. [٢] همان مدرك، ص ٣٣١. [٣] حكيم سبزوارى، شرح الاسماء الحسنى، ص ٤٢. [٤] محقق خراسانى، كفاية الأُصول، ج١، بحث أوامر فصل دوم مبحث اتحاد طلب و اراده.