خلاف صواب است، بلكه در اين جا دو سخن است، سخنى است مربوط به كاوشگران در عالم ماده، و سخنى است مربوط به موحدان و خداشناسان، البته اين دو سخن دو تا هست، ولى ضد يكديگر نيستند و هر كدام در قلمرو خود سخن خوبى مى گويد، امّا اتحاد و وحدتى ميان آنها نيست.

دانشمندان طبيعى نظم جهان را تشريح مى كنند و روابط علّى و معلولى در مظاهر طبيعت را روشن مى سازند، ولى مسلماً اين عقيده به تنهايى براى يك فرد موحد كافى نيست، زيرا مادى گراها نيز به روابط طبيعى و اصل عليت و معلوليت ايمان دارند.

اعتقاد به وجود روابط بين اجزاى جهان ماده را مى توان به دو نحو تفسير كرد: يكى اين كه برخاسته از خود ماده باشد، و ديگرى اين كه موجود دانا و توانايى خارج از اين جهان، اين نظم را به او بخشيده باشد. در اين صورت اعتقاد به نظم علّى و معلولى، وجه مشترك ميان الهى و مادى است و هرگز نمى توان آن را با عقيده يك موحد مساوى دانست.

آرى اين سخن را نمى توان انكار كرد كه هرچه روابط حاكم بر جهان ماده بيشتر كشف شود، برهان نظم از نظر صغرى، روشن تر مى شود، ولى كشف روابط، يكى از مقدمات برهان نظم است و مقدمه ديگر آن را بايد ازمبادى عقلى گرفت، و آن اين كه اين نظم نمى تواند برخاسته از خود ماده باشد.

پيامدهاى نادرست حس گرايى مفرط

گاهى اعتماد به حس و طبيعت و نفى ساير ابزار شناخت، اين گونه افراد را به نقطه اى مى كشد كه در باره ابتدايى ترين و ساده ترين پرسش درباره خداشناسى شانه خالى كرده و اظهار عجز مى نمايند، نويسنده كتاب مزبور اشكالى را از مادّيها نقل كرده، آن گاه بر اساس منطق حس خود، به آن پاسخ