دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٧٢٥
| بردسير جلد: ١١ شماره مقاله:٤٧٢٥ |
بَرْدْسير، شهرستان و شهري در استان كرمان كه از آن به مشيز نيز ياد مىشود.
وجه تسميه: بردسير معرب بردشير مأخوذ از به اردشير است. اين نام در زبان
پهلوي «وِهْ اَرْتَخْشير» بوده كه بعدها به «وه اردشير» و «بِهاردشير»
تبديل شده است (نك: نولدكه، ٦١؛ بارتولد، ١٣٧ ؛ لسترنج، .(٣٠٣ برخى از
جغرافىنويسان نام بردسير را به معناي منطقة سردسير در مقابل گرمسير آوردهاند
(نك: زينالعابدين، ١٣٤). تا قرن ٨ق/١٤م نام بردسير بر مركز ولايت كرمان
(شهر كنونى كرمان) اطلاق مىشد. پس از اين تاريخ، نام كرمان نيز در منابع
بهجاي بردسير بهكار برده مىشده است (نك: شبانكارهاي، ١٨٨). ظاهراً از قرن
١٠ق به بعد نام بردسير ديگر براي اطلاق به مركز ايالت بهكار برده نشد
V/١٥٠) , ٢ .(EIبردسير به تدريج به ناحية كوهستانى غربى كرمان (بلوك بردسير)
و در نهايت بهصورت عام به آبادي مشيز اطلاق شده است (وزيري، جغرافيا...،
١٣٣).
شهرستان بردسير: اين شهرستان از شمال به شهرستانهاي كرمان و رفسنجان، از
شرق به شهرستان كرمان، از جنوب به شهرستان بافت، و از مغرب به
شهرستانهاي رفسنجان و سيرجان محدود است ( سرشماري...، نقشه). شهرستان بردسير
از يك بخش، ٦ دهستان و ٣ شهر به نامهاي بردسير، گلزار و نگار تشكيل شده است
( نشريه...، ٤٢). اين شهرستان در درهاي با جهت شمال غربى - جنوب شرقى در
جنوب غربى كرمان واقع است. دره داراي شيب ملايمى است كه ارتفاع آن
ميان ٩٧٠ ،١و ٣٠٠ ،٢متر از سطح دريا تغيير مىكند (ميرحيدر، ٤٦٩). كوه كله گاو
در شمال غربى درة بردسير، كوههاي بالدراز و كله قرمز در حد شمالى دره،
كوههاي جوپار در حد شرقى دره، كوه هزار در جنوب درة بردسير (همو، ٤٦٩-٤٧٠)،
كوه توم بلوچى در مغرب كوه هزار، كوه سنگ صياد و كوههاي اهورك و نارپ در
مغرب آن، كوه چهل تن در گوشة جنوب غربى دره، كوه پنج در مغرب درة
بردسير، كوه شاه يا لالهزار در جنوب دره، و كوه بيدخون (بيدخان) در جنوب
شرقى شهرستان واقع است (همو، ٤٧٠؛ رزمآرا، ١٠٢- ١٠٣).
از رودهاي مهم اين شهرستان لالهزار است كه از كوههاي لالهزار و بيدخون
سرچشمه مىگيرد؛ سپس با پيوستن رودخانههاي فصلى پرشمار به آن و آبياري
نمودن زمينهاي جنوب شهر بردسير به نام رود آب بخشا از حدود يك كيلومتري
شرق بردسير عبور مىكند. اين رود در جهت شمال باختري ادامه مىيابد و سپس
به نام كبوترخان در زمينهاي شرق رفسنجان فروكش مىنمايد ( فرهنگ...، ٣٦؛
ميرحيدر، ٤٧٢). بعد از لالهزار، رود چاري از لحاظ اهميت دومين رود درة بردسير
است (همانجا). از آبهاي راكد شهرستان مىتوان به درياچة ترشاب و درياچة
حلبىساز اشاره كرد ( جغرافيا...، ٢/٩٤٣). كاريزها و چاههاي ژرف زيادي نيز در
اطراف بردسير وجود دارد ( فرهنگ، همانجا).
آب و هواي اين شهرستان معتدل و كوهستانى، و زمستانهاي آن سرد است. اين
شهرستان ميدان وزش بادهاي موسمى و فصلى است ( جغرافيا، همانجا).
جمعيت شهرستان در سرشماري ١٣٧٥ش، ٧٤٥ ،٦٥ نفر بوده است كه از اين شمار
٦١/٣٩% در نقاط شهري و ٩٥/٥٧% در نقاط روستايى سكنى داشتهاند ( سرشماري،
شانزده). تيرههاي گودري، كماجى، خضري و كوركى از طايفة افشار در اطراف اين
شهرستان به شيوة چادرنشينان زندگى مىكنند ( فرهنگ، ٣٧) .
كشاورزي عمدهترين فعاليت و درآمد اقتصادي مردم اين شهرستان را تشكيل
مىدهد. مهمترين فرآوردههاي كشاورزي بردسير گندم، جو، چغندرقند، پنبه،
دانههاي روغنى، سيبزمينى، پسته، ميوه و ترهبار است. در بيشتر مزارع
همراه با كشاورزي، دامداري به ويژه پرورش گوسفند رواج دارد. مهمترين
صادرات بردسير اينهاست: غلات، چغندرقند، مواد لبنى، پشم، پنبه، قالى، گليم
و جاجيم (همانجا؛ جغرافيا، ٢/٩٤٤؛ ميرحيدر، ٤٧٥). اين شهرستان به سبب قرار
گرفتن در مسير راه كرمان - سيرجان - بندرعباس، از اهميت ارتباطى فراوان
برخوردار است ( جغرافيا، همانجا).
شهر بردسير: اين شهر در ٥٦ و ٣٤ طول شرقى و ٢٩ و ٥٥ عرض شمالى، و در ارتفاع
٠٤٠ ،٢متري از سطح دريا واقع است (پاپلى، ٩٦). جمعيت شهر بردسير طبق
سرشماري ١٣٧٥ش، ٥٢٤ ،٢٥ نفر بوده است ( سرشماري، چهل).
آثار تاريخى: سابقة تاريخى شهرستان بردسير به دورة پيش از اسلام برمىگردد و
براساس كشفيات باستانشناسى، قدمت سكنى در تل ابليس (در ١٨ كيلومتري جنوب
شرقى شهربردسير نزديك روستاي علىآباد) حدود ٧ هزار سال تخمين زده شده است
(نك: ميرحيدر، ٤٦٦-٤٦٩). در روستاي نگار (قنات باغنگار) در ١٨ كيلومتري جنوب
شرقى بردسير كه راه اصلى كرمان به بافت از آن مىگذرد، ويرانههاي مسجدي
كهن با منارهاي از دورة سلجوقى بهنام برج نگار، با كتيبهاي به خط كوفى
در آن قرار دارد. ظاهراً اين ويرانهها با مقر شهر تاريخى خَنّاب (ابن اثير،
٩/٥٤٧: جناب؛ مقدسى، ٣٤٧: خوناوب) مطابقت دارد كه در مسير راه سيرجان و بم
قرار داشته است. به نوشتة مقدسى اين شهر در قرن ٤ق/١٠م مسجد جامعى در
ميان بازار داشته، و داراي كشتزارهاي فراوان بوده است (ص ٣٤٨).
آبادي كوچك غويرا (يا غُبيرا) در حدود ٤٥ كيلومتري شرق شهر بردسير نيز داراي
آثار تاريخى است. به گفتة مقدسى غبيرا داراي كهندژي بوده، و مسجد جامع آن
در ميان شهر، و بازار آن در بيرون شهر توسط ابن الياس ساخته شده بوده است
(همانجا). روستاي قلعه عسكر در حدود ٦٤ كيلومتري جنوب شهر بردسير داراي
كاروانسرايى قديم (از دورة قاجاريه) است (وزيري، جغرافيا، ١٣٥). بردسير
زيارتگاهى به نام بقعة پير بر حق جارسوز از قرن ٧ق/١٣م دارد كه احتمالاً
روي آتشكدهاي بنا شده است ( فرهنگ، همانجا). اين بقعه داراي تزيينات
گچبري و خطوط كوفى و نقاشيهاي بسيار جالب، و آرامگاه ٣ تن از مشاهير است
(همانجا).
پيشينة تاريخى: از مشيز نخستينبار در اوايل سدة ٦ق/١٢م در عقدالعلى با عنوان
مرغزار مشيز ياد شده است (افضلالدين، ٩٨). در دورة سلاجقة كرمان، آبادي مشيز
مرغزار پهناوري بود كه همه ساله احشام و اسبها را در آنجا به چرا مىبردند و
امراي ولايت در آنجا به ييلاق مىرفتند (نك: محمد بن ابراهيم، ٨١). قرارگيري
اين شهر بر سر راههاي اصلى، آن را به محل كشاكش و نزاع در برخى مقاطع
تاريخى تبديل كرد (مثلاً نك: ناصرالدين، ٣٣-٣٤، ٧٥-٧٦؛ مرعشى، ٥٤، ٦٨ - ٦٩).
در ١٢٠٥ق/١٧٩١م لطفعلىخان زند از راه سيرجان وارد مشيز شد و محمدقلىخان
اَرشلوي مشيزي، رئيس بلوك بردسير از وي استقبال كرد (وزيري، تاريخ، ٣٤٣).
در ١٢٠٨ق آقامحمدخان قاجار براي تصرف قلعة مشيز با لطفعلىخان جنگيد و او را
شكست داد و لطفعلىخان ناچار به كرمان گريخت (هدايت، ٩/٢٥٣). در ١٢٥٧ق/
١٨٤١م قلعة مشيز به تصرف آقاخان محلاتى درآمد و از آنجا فتحنامه به اطراف
و اكناف فرستاد (همو، ١٠/٢٤٨، ٢٦٠).
ميرزاآقاخان كرمانى از آزاديخواهان عصر مشروطيت، در قلعة مشيز از دهات بلوك
بردسير متولد شد (باستانى، ٢٣٠)، مقارن دورة قاجار، مشيز قلعة معروفى به نام
ابردژ داشت. اين قلعه مقر عامل حكمران كرمان و ضابط املاك خالصة بلوك
بردسير بود (وزيري، جغرافيا، ١٣٦؛ رزمآرا، ١٠٥). به گفتة وزيري در همين دوره،
بلوك بردسير داراي محصولات كشاورزي انبوهى بود كه به ويژه نخود آن از
طريق بندرعباس به هندوستان صادر مىشد (همانجا).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ افضلالدين كرمانى، احمد، عقد العلى، به كوشش
علىمحمد عامري نائينى، تهران، ١٣٥٦ش؛ باستانىپاريزي، محمدابراهيم، تعليقات
بر جغرافياي كرمان (نك: هم ، وزيري)؛ پاپلى يزدي، محمدحسين، فرهنگ آباديها و
مكانهاي مذهبى كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ جغرافياي كامل ايران، وزارت آموزش و
پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ رزمآرا، على، جغرافياي نظامى كرمان، تهران، ١٣٢٣ش؛
زينالعابدين شيروانى، بستان السياحة، تهران، ١٣١٥ق؛ سرشماري عمومى نفوس و
مسكن (١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان بردسير، مركز آمار ايران، تهران،
١٣٧٦ش؛ شبانكارهاي، محمد، مجمع الانساب، به كوشش هاشم محدث، تهران،
١٣٦٣ش؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور (سيرجان)، ادارة جغرافيايى ارتش،
تهران، ١٣٦٢ش، ج ١٠٥؛ محمد بن ابراهيم، سلجوقيان و غز در كرمان، به كوشش
باستانىپاريزي، تهران، ١٣٤٣ش؛ مرعشى صفوي، محمدخليل، مجمع التواريخ، به
كوشش عباس اقبال آشتيانى، تهران، ١٣٢٨ش؛ مشيزي (بردسيري)، محمدسعيد، تذكرة
صفوية كرمان، به كوشش باستانىپاريزي، تهران، ١٣٦٩ش؛ مقدسى، محمد، احسن
التقاسيم، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٧م؛ ميرحيدر، دُرّه، «گزارشى از يك مطالعة
جغرافيايى»، مجلة دانشكدة ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران، تهران،
١٣٤٦ش، س ١٤، شم ٤؛ ناصرالدين منشى كرمانى، سمط العلى، به كوشش عباس
اقبال آشتيانى، تهران، ١٣٦٢ش؛ نشرية دفتر تقسيمات كشوري، معاونت سياسى
اجتماعى وزارت كشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم ٢؛ نولدكه، تئودر، تاريخ ايرانيان و
عربها در زمان ساسانيان، ترجمة عباس زرياب، تهران، ١٣٥٨ش؛ وزيري كرمانى،
احمدعلى، تاريخ كرمان، به كوشش باستانى پاريزي، تهران، ١٣٤٠ش؛ همو،
جغرافياي كرمان، به كوشش باستانىپاريزي، تهران، ١٣٥٣ش؛ هدايت، رضاقلى،
ملحقات روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛ نيز:
Barthold, W.W., An Historical Geography of Iran, tr. S. Soucek, Princeton, ١٩٨٤;
EI ٢ ; Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦.
ابوالحسن مبيّن