دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٠١
| بدخشى، محمدامين جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٠١ |
بَدَخْشى، محمدامين (ز ١٠٢٠ق/١٦١١م)، فرزند علىالدين جهانگير، از صوفيان
نقشبندية مجددية سدة ١١ق. از آنجا كه وي بيشتر عمر خود را بيرون از هند
گذرانيده، تذكرهنويسان شبه قاره كمتر از او ياد كردهاند.
وي در بدخشان متولد شد و پس از خرابى زادگاهش در اثر هجوم ازبكان و فوت پدر
و مادر، رهسپار هند گرديد. در لاهور ابتدا با شيخ آدم بنوري (د ١٠٥٣ق/١٦٤٣م)
آشنا شد؛ سپس به وسيلة وي دست ارادت به خواجه محمد معصوم سرهندي (د
١٠٧٩ق/١٦٦٨م)، فرزند و جانشين شيخ احمد سرهندي مؤسس سلسلة نقشبندية مجدديه
داد (سرهندي، ٢/٣١، ٣٣). بدخشى در ١٠٥٠ق/١٦٤٠م در سرهند اقامت داشت و همراه
غلام محمد، فرزند شيخ آدم بنوري در جلسات درس خواجه محمد سعيد، خواجه محمد
معصوم و شاه محمد يحيى (فرزندان شيخ احمد سرهندي) حاضر مىشد (همو، ٢/٣٠-٣١).
وي در ١٠٥١ق همراه شيخ آدم بنوري رهسپار مكه شد و تا ١١٠٢ق/١٦٩١م در آنجا
ماند، سپس به مصر رفت و در آنجا درگذشت (نك: همو، ٢/٣٢، ٣٣).
آثار: بدخشى در ضمن سفرهاي خود از استادان بزرگى بهرهمند شد و آثاري تأليف
نمود كه نسخههايى از آنها موجود است، از جمله:
١. مناقب الحضرات (يا مناقب احمديه، حضرات احمديه، مناقب آدميه )،كه
تذكرهاي است دربارة زندگى و اقوال مشايخ نقشبندية مجدديه، شيخ احمد سرهندي
و فرزندانش. اين كتاب به زبان فارسى است و داراي يك مقدمه و ٣ مطلب و ١١
باب و خاتمه است (نقوي، ٧٤٤؛ منزوي، خطى...، ١١/٩٠٦، ١٢/٢٣٣١؛ احمد، ٦٤٧؛
استوري، .(I(٢)/٩٩١-٩٩٢ ترجمة اردوي اين اثر در ١٩٤٠م در لاهور به چاپ رسيده
است.
٢. نتايج الحرمين، در ٣ جلد، كه جلد اول آن تفسير صوفيانهاي از سورة فاتحه،
جلد دوم در كرامات شيخ بنوري و جلد سوم در شرح احوال اوست (منزوي، همان،
١/٩٢، ٩٣، ١١/٩٠٦، ٩٠٧، ١٢/٢٣٤٨).
٣. كرامات آدميه، كه زندگىنامة شيخ آدم بنوري و احتمالاً جلد سوم
نتايجالحرمين است (منزوي، فهرستواره...، ٣/٢٣١٦، خطى، ٣/٢٠٤٠، ١١/٩٠٥،
١٢/٢٣٠١؛ نيز نك: اته، .(I/٣١٧
٤. المفاوضة بين الانسان و الكعبة، كه شرح گفتوگو و مناظرهاي است ميان
شيخ آدم بنوري و شيخ احمد قشاشى در برتري كعبه يا انسان مؤمن و انبياء.
اين كتاب به فارسى است (منزوي، همان، ٣/١٩٥٩- ١٩٦٠).
٥. نكات الاسرار، كه اصل آن از شيخ آدم بنوري است و بدخشى آنرا در ٤فصل
گردآوريو تدوين كردهاست(همان،٣/٢٠٧٨،١١/٩٠٥، فهرست...، ٢/٨٤٣).
٦ -٩. فقه ضروريه در مذاهب اربعه؛ مناسك الحج و العمرة و فضائلها و
آدابالزيارات؛ منتخباحاديث جوامع و مسانيدحضرات؛ اختصارالتاريخ فى فضايل
الحرمين الشريفين ( دانشنامه...،٢/٤٧٦).
مآخذ: احمد، ظهورالدين، «اولياء كرام كى تذكري»، تاريخ ادبيات مسلمانان
پاكستان و هند، لاهور، ١٩٧١م، ج ٤؛ دانشنامة جهان اسلام، تهران، ١٣٧٥ش؛
سرهندي، محمداحسان، روضة القيومية، به كوشش اقبال احمد فاروقى، لاهور،
١٤٠٩ق/ ١٩٨٩م؛ منزوي، خطى مشترك؛ همو، فهرست نسخههاي خطى كتابخانة گنج
بخش، اسلامآباد، ١٣٥٧-١٣٦١ش؛ همو، فهرستوارة كتابهاي فارسى، تهران، ١٣٧٦ش؛
نقوي، عليرضا، تذكرهنويسى فارسى در هند و پاكستان، تهران، ١٣٤٣ش؛ نيز:
E , H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office,
Oxford, ١٩٠٣; Storey, C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٢.
غلامعلى آريا