دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٥٦
| بايزيد رومى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٥٦ |
بايَزيدِ رومى، شاعر و عارف ترك قرن ١٠ق/١٦م كه به بايزيد خليفة بن
عبدالله، بايزيد درويش و بايزيد ثانى نيز شهرت دارد. وي از خلفاي جمالالدين
خلوتى و از مشايخ دورة سلطان بايزيد دوم بوده است. تاريخ و محل تولد وي
به درستى معلوم نيست. دربارة درگذشتش نيز منابع سالهاي متفاوتى را ذكر
كردهاند، ولى چون گفتهاند كه تأليف يكى از آثارش با عنوان سرّجانان در
٩٢٢ق/١٥١٦م بوده («دائرة المعارف ديانت١»، )، V/٢٤٢ مىتوان گفت كه بعد از
اين تاريخ درگذشته است، هرچند كه بغدادي وفات او را در حدود سال ٩١٠ق ضبط
كرده است (١/٢٣٠).
بايزيد رومى به اشارة مرشدش جمالالدين خلوتى كه به نام خليفه چلبى مشهور
بود، به ادرنه آمد و در آنجا ساكن شد. براي وي در قبرستان قييق٢ تكيهاي
ساختند و براي مصارف و مخارج تكيه، روستايى نيز وقف شد (بروسهلى، ١/٤٠؛
بغدادي، همانجا؛ ثريا، ٢/٧؛ «دائرة المعارف زبان...٣»، .(I/٣٥٧
بايزيد در علوم ظاهر تبحر داشت و به آداب خانقاهى و معارف صوفيانه آگاه بود
و تأثير كلامش پيروان بسياري را به سوي او جلب كرده بود. او نزد خليفه
چلبى طى طريق كرد و به سبب ارادتش به بايزيد بسطامى، لقب بايزيد ثانى را
براي خود برگزيد (سعدالدين، ٢/٥٩٥؛ طاش كوپريزاده، ٣٦٨؛ «دائرة المعارف
ديانت»، همانجا).
از بايزيد رومى اشعاري نيز به جاي مانده كه وي در آنها آراء و عقايد مهم
تصوف را به زبانى روشن و رسا بيان مىكند. وي در اشعار خود به فنون و
صنايع شاعري، و حتى به وزن و قافيه توجهى ندارد و شعر را وسيلهاي براي
بيان افكار و نظريات خود دانسته است («دائرة المعارف زبان»، همانجا).
يكى از مريدان بايزيد به نام محيى اثري دارد با عنوان دايرة جهان نما كه
در آن برخى نكات و اطلاعات راجع به بايزيد رومى را به دست مىدهد.
نسخهاي از اين اثر به شمارة ٥٣٣ ،١در كتابخانة دانشگاه استانبول نگهداري
مىشود («دائرة المعارف ديانت»، همانجا).
بايزيد دوري تا پايان عمر در ادرنه زندگى كرد و در همانجا درگذشت و در كنار
تكيهاش به خاك سپرده شد (سعدالدين، بروسهلى، ثريا، طاش كوپريزاده،
همانجاها).
از بايزيد رومى آثاري به نظم و نثر برجاي مانده است: سرجانان، منظومهاي
است به تركى در بيش از ٥٠٠ ،٥بيت در تصوف كه تحت تأثير آراء عرفانى
محيىالدين ابن عربى سروده شده است. وي در اين منظومه ضمن توضيح
موضوعات عارفانه، به شرح و بيان سخنان برخى از صوفيان مشهور نيز پرداخته
است. نسخههاي خطى اين اثر در كتابخانة ملت و كتابخانة دانشگاه استانبول
نگهداري مىشود («دائرةالمعارفزبان»، «دائرةالمعارفديانت»، همانجاها). سجنجل
الارواح، تفسيري است بر سورة فاتحه كه نسخهاي از آن در كتابخانة سليمانيه
نگهداري مىشود (حاجىخليفه، ٢/٩٨٠؛ بروسهلى، نيز «دائرة المعارف ديانت»،
همانجاها). بيان الاسرار للاحرار فى بوادي الملك الجبار الغفار. حاشيه بر
انوار التنزيل بيضاوي. حاشية على فصوص الحكم. رسالة الوجود. شرح النصوص.
طورسينا. شرح فصوص الحكم (بروسهلى، بغدادي، همانجاها).
مآخذ: بروسهلى، محمدطاهر، عثمانلى مؤلفلري، استانبول، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ بغدادي،
هديه؛ ثريا، محمد، سجل عثمانى ( تذكرة مشاهير عثمانيه )، استانبول، ١٣١١ق؛
حاجى خليفه، كشف؛ سعدالدين، محمد، تاج التواريخ، استانبول، ١٢٧٩ق؛ طاش
كوپريزاده، احمد، الشقائق النعمانية، به كوشش احمد صبحى فرات، استانبول،
١٤٠٥ق؛ نيز:
T O rk dili ve edebiyat o ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧; T O rkiye diyanet vakfi
Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
ليلا رحيمى بهمنى