دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٦٧
| بديلبنورقاء جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٦٧ |
بُدَيْلِ بْنِ وَرْقاء، از اصحاب مكى پيامبر اكرم (ص) و از شيوخ قبيلة
خزاعه. در كهن ترين منابع نام او فقط به صورت بديل بن ورقاء يا بديل بن
ورقاء خزاعى آمده است (مثلاً واقدي، ١/٥٨١، ٥٩٣، ٢/٧٤٩، ٧٥٠، جم؛ ابن هشام،
٤/٣٤، ٣٧؛ طبري، ٢/٦٢٥، ٦٢٦)؛ اما ظاهراً ابنسعد نخستين كسى است كه نام او و
اجدادش را به صورتى نسبتاً كامل آورده است (٤/٢٩٤)، ولى در مقايسه با آنچه
ابن اثير ( اسدالغابة، ١/١٧٠) آورده، بعضى از اجداد او را از ميانه انداخته
است. كنيهاش را نيز به اختلاف، ابوعمر و ابوعبدالله گفتهاند (همانجا؛
تستري، ٢/٢٥٤- ٢٥٥؛ مجلسى، ٢١/١١٥؛ خويى، ٣/٢٧٥). دربارة تاريخ تولد و مرگ او
نيز اطلاع دقيقى در دست نيست، اما به يقين در حجةالوداع حضور داشت و پيش
از رسول اكرم (ص) درگذشت (ابن سعد، همانجا، ابونعيم، ٣/١٤٤؛ ابن اثير،
همانجا؛ ابن عراقى، ٤٩). بنا بر يك روايت، وي هنگام فتح مكه ٩٧سال داشته
است (شيخ طوسى، امالى، ١/٣٨٦؛ امينى، ٢/٣٦٣؛ مجلسى، همانجا)؛ پس بايد حدود
سال ٧٥ پيش از ظهور اسلام زاده شده باشد. منابعى كه قتل بديل را در جنگ
صفين دانستهاند (بخاري، ١/١٠٢)، او را با پسرش عبدالله خلط كردهاند.
بديل بن ورقاء پيش از ظهور اسلام در مكه از احترام و منزلتى برخوردار بود،
ولى از جزئيات حيات او اطلاعى در دست نيست (على، ٤/١٥). نام بديل از
اوايل بعثت پيامبر(ص)، به ويژه از صلح حديبيه، در تاريخ اسلام كم و بيش
مطرح مىگردد (واقدي، ١/٥٨١؛ ابن سعد، ٢/٩٦؛ طبري، ٢/٦٢٥) و يك بار نيز او و
خزاعيان همراه او را رازدار پيامبر و پايدار در دوستى خواندهاند (واقدي،
١/٥٩٣؛ طبري، همانجا؛ ابن كثير، ٢/١٧٥). در واقع مطابق مفاد صلح نامة حديبيه،
خزاعه هم پيمان مسلمانان بودند و پس از بازگشت پيامبر (ص) از حديبيه، بيشتر
خزاعيان مسلمان شده بودند (واقدي، ٢/٧٤٩). بىگمان اين دوستى و همراهى با
هم پيمانى خزاعه با عبدالمطلب از پيش از اسلام بىارتباط نبود. بههرحال،
پيامبر اكرم (ص) در جمادي الا¸خر سال ٨، طى نامهاي كه به بديل بن ورقاء
نگاشت، خزاعه را سخت ستود (همانجا؛ ابن اثير، همانجا؛ قس: ابن سعد، ٤/٢٩٤؛
ابن عبدريه، ٣/٣٣٣؛ قلقشندي، ٣٢٣).
در آستانة فتح مكه، بديل بن ورقاء همراه ابوسفيان و حكيم بن حِزام، توسط
عباس بن عبدالمطلب نزد پيامبر (ص) راه يافتند و به يك روايت بديل همانجا
مسلمان شد (واقدي، ٢/٨١٥، ٨١٧؛ ابن هشام، ٤/٤٤؛ مقريزي، ١/٣٦٩)؛ در حالى كه
بنا به بعضى گزارشها، چنين مىنمايد كه بديل پيش از اين تاريخ اسلام
آورده بوده است.
در روز فتح مكه خانة بديل از خانههاي امن به شمار مىرفت كه برخى از
قريشيان به آنجا پناه بردند (ابن اثير، همانجا؛ ابن حجر، ١/١٩١؛ ابن عبدالبر،
١/١٥٠). بديل همچنين در جنگ حنين به فرمان پيامبر (ص) مأمور گسيل اسيران
از حنين به جعرانه بود و گويا وظيفة حراست از غنايم را نيز بر عهده داشت
(ابن سعد، همانجا؛ بلاذري، انساب...، ١/٣٦٥؛ ابن حبان، ٦١؛ ابن اثير،
الكامل، ٢/٢٦٦).
در تدارك مقدمات جنگ تبوك نيز، بديل از كسانى بود كه به فرمان پيامبر(ص)
نزد قبايل رفتند تا آنان را براي جنگ آماده كنند (واقدي، ٢/٨٠٠؛ ابن سعد،
همانجا).
از فرزندان بديل، برخى در حوادث صدر اسلام نقش داشتند. نافع ابن بديل،
پيش از پدر، و در نبرد بئرمعونه به شهادت رسيد (همانجا؛ ابنحزم، ٢٣٩)؛
عبداللهبنبديلدر غزوات حنينو تبوكوطائفحضور داشت و از فاتحان اصفهان
در٣٢ق بود(بلاذري، فتوح...، ٤٣٦-٤٣٧؛ صفدي، ١٠/١٠٢) و در صفين در زمرة ياران
امام على(ع) به شهادت رسيد (ابن سعد، ابن حزم، همانجاها؛ شيخ طوسى،
رجال، ٤٦)؛ برادر او عبدالرحمان بن بديل نيز در صفين شهيد شد (مامقانى، ١٦٩؛
قس: ابونعيم، ٣/١٤٥).
بديل در منابع روايى شيعى و اهل سنت، در زمرة راويان آمده، و چند روايت
حديبيه، فتح و حمل اسيران پس از جنگ حنين، و روايتى دربارة خوردن و
آشاميدن و روزه نگرفتن در حجةالوداع، از او نقل شده است (شيخ طوسى،
امالى، ١/٣٨٥؛ ابونعيم، ٣/١٤٥- ١٤٦).
مآخذ: ابن اثير، على، اسد الغابة، بيروت، داراحياء التراث العربى؛ همو،
الكامل؛ ابن حبان، محمد، مشاهير علماء الامصار، به كوشش مرزوق على ابراهيم،
بيروت، ١٤٠٨ق؛ ابن حجر عسقلانى، احمد، الاصابة فى تمييز الصحابة، بيروت،
١٨٣٥م؛ ابن حزم، على، جمهرة انساب العرب، بيروت، ١٤٠٣ق؛ ابن سعد، محمد،
الطبقات الكبري، بيروت، دارصادر؛ ابن عبدالبر، يوسف، الاستيعاب، به كوشش
على محمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٠ق؛ ابن عبدربه، احمد، العقد الفريد، به كوشش
عبدالمجيد ترحينى، بيروت، دارالكتب العلميه؛ ابن عراقى، احمد، ذيل الكاشف،
به كوشش بوران ضناوي، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ ابن كثير، البداية و النهاية،
به كوشش احمد ابوملحم و ديگران، بيروت، ١٤٠٥ق؛ ابن هشام، عبدالملك، السيرة
النبوية، به كوشش مصطفى سقا و ديگران، بيروت، داراحياء التراث العربى؛
ابونعيم اصفهانى، احمد، معرفة الصحابة، به كوشش محمد راضى ابن حاج عثمان،
مدينه، ١٤٠٨ق؛ امينى، عبدالحسين، الغدير، بيروت، ١٤٠٣ق؛ بخاري، محمد،
التاريخ، الصغير، به كوشش محمد ابراهيم زايد، بيروت، ١٤٠٦ق؛ بلاذري، احمد،
انساب الاشراف، به كوشش محمد حميدالله، قاهره، ١٩٥٩م؛ همو، فتوح البلدان،
به كوشش عبدالله انيس طباع، بيروت، ١٤٠٧ق؛ تستري، محمد تقى، قاموس
الرجال، قم، ١٤١٠ق؛ خويى، ابوالقاسم، معجم رجال الحديث، قم، ١٤٠٣ق؛ شيخ
طوسى، محمد، امالى، نجف، ١٣٨٤ق؛ همو، رجال، نجف، ١٣٨٠ق؛ صفدي، خليل،
الوافى بالوفيات، به كوشش ژاكلين سوبله و ديگران، بيروت، ١٤٠٠ق؛ طبري،
تاريخ؛ على، جواد، المفصل فى تاريخ العرب قبل الاسلام، بيروت، ١٩٧٠م؛
قلقشندي، احمد، نهايةالارب، بيروت، ١٤٠٥ق؛ مامقانى، عبدالله، تنقيح المقال،
نجف، ١٣٥٠ق؛ مجلسى، محمد باقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق؛ مقريزي، احمد،
امتاع الاسماع، به كوشش محمود محمد شاكر، قاهرة ١٩٤١م؛ واقدي، محمد،
المغازي، به كوشش مارسدن جونز، تهران، ١٤٠٥ق.
محمد نوري