دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٥٥
| بايزيد دوري جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٥٥ |
بايَزيدِ دوري (د ٩٨٦ق/١٥٧٨م)، فرزند ميرنظام، خوشنويس مشهور و شاعر ايرانى
مقيم هند. وي از نسل امام دوري بود كه مزار و خانقاه خاندان او هنوز هم در
بغداد برپاست (جغتايى، ١٣١). بايزيد را به سبب آنكه در هرات رشد و نمو يافته
بود، بايزيد هروي نيز مىناميدهاند (عالى، ٤٧).
بايزيد از شاگردان برجستة ميرعلى هروي بود و استاد در بعضى از قطعات خود، او
را «فرزند عزتمند، مولانا بايزيد...» خطاب كرده است (همو، ٤٨). تاريخ مهاجرت
بايزيد به هند روشن نيست، اما گفتهاند: از هنرمندانى بود كه با همايون
گوركانى به هندوستان رفت (جغتايى، ١٣٢). وي خوشنويس دربار اكبرشاه بود و
از او لقب «كاتب الملك» گرفت (احمد، ٢/٤٩٤؛ بدائونى، ٣/٢٢٧). او در خوشنويسى
نستعليق كمنظير، و در هندوستان بىنظير بوده است (همانجا). بايزيد شعر نيز
مىسرود و «دوري» تخلص مىكرد و گويا ديوانى نيز داشت كه ابياتى از آن در
تذكرهها آمده است (نك: همو، ٣/٢٢٧- ٢٢٨؛ احمد، همانجا).
بايزيد در اواخر عمر به زيارت مكه رفت (بدائونى، ٣/٢٢٧) كه اين سفر بايد در
٩٨٥ق روي داده باشد (نك: آثار). به گزارش مصطفى عالى بايزيد در ٩٨٦ق در آب
غرق شد و درگذشت (ص ٤٧).
آثار: ١. كتيبة مرمر بناي مسجدي در ايالت ناگور ماروار، به قلم نستعليق،
حاوي ابياتى به فارسى با رقم و تاريخ «قائله و كاتبه كاتب الملك مشهور
بدوري ٩٦٧» (جغتايى، ١٣٠-١٣١). ٢. يك نسخة مثنوي اميرخسرو به قلم كتابت جلى
خوش با رقم «سلطان بايزيد بن ميرنظام مشهور بدوري به تاريخ محرم ٩٧٦ق».
اين نسخه كه متعلق به كتابخانة سليمه بيگم، همسر اكبرشاه بود، بعدها به
كتابخانة شاهجهان انتقال يافت و اينك در كتابخانة كپور هند نگهداري مىشود
(همو، ١٣٢؛ بيانى، ١/٩٥-٩٦). ٣. قطعهاي از يك مرقع در كتابخانة اوقاف
استانبول به قلم دو دانگ و كتابت خوش با رقم «... سلطان بايزيد دوري...»
(همو، ١/٩٦). ٤. قطعهاي به قلم نستعليق نيم دو دانگ و كتابت جلى خوش با
رقم و تاريخ «العبد كاتب الملك المشتهر بدوري غفرذنوبه فى تاريخ شهر شوال
سنة ٩٨٥... تحريراً فى مكة المشرفة»، در يك مجموعة خصوصى در تهران (همانجا).
مآخذ: احمد، نظامالدين، طبقات اكبري، بمبئى، ١٩٢٧م؛ بدائونى، عبدالقادر،
منتخب التواريخ، كلكته، ١٨٦٩م؛ بيانى، مهدي، احوال و آثار خوشنويسان،
تهران، ١٣٤٥ش؛ جغتايى، محمدعبدالله، سرگذشت خط نستعليق، لاهور،
١٣٩١ق/١٩٧٠م؛ عالى، مصطفى، مناقب هنروران، استانبول، ١٩٢٦م.
مريم همايونىافشار