دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٦٢
| بختخان جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٦٢ |
بَخْتْ خان، محمد (مق ١٢٧٥ق/١٨٥٩م)، يكى از رهبران اصلى «شورش بزرگ
نظامى» هنديان برضد بريتانيا در ١٢٧٤ق/١٨٥٨م. او در حدود سال ١٢١٢ق/١٧٩٧م در
سلطانپورِ اَوَده زاده شد. پدرش عبدالله خان از بازماندگان غلام قادر
روهيله بود كه به واسطة ازدواج با شاهزادهاي از فرمانروايان مخلوع اوده،
به خانوادة سلطنتى وابسته شده بود ( ٢ .(EIبخت خان در حدود سال
١٢٣٣ق/١٨١٨م با درجة «صوبهدار» وارد توپخانة تيپ بريلى١ شد و تا حدود سال
١٢٧٣ق/ ١٨٥٧م در اين سمت باقى ماند (همانجا). وي در نخستين جنگ جلالآباد
(١٢٥٤- ١٢٥٨ق/١٨٣٨-١٨٤٢م) شركت داشت و شايستگى او در اين جنگ، افتخارات و
نشانهاي بسياري را براي توپخانة تحت فرمانش به ارمغان آورد (اسپير، ٢١٣ ؛
بال، ؛ I/٥٠٨ «مسلمانان...٢»، ؛ I/١١٩ ٢ .(EI
اوج شهرت بختخان هنگامى بود كه وي در ١٢٧٤ق فرماندهى سپاهيان معترض
هندي برضد تسلط انگليسيها را برعهده گرفت (نك: شورش...، ٦٨). گسترش دامنة
قيام و پيروزيهاي موردنظر مبارزان، نياز به رهبرانى فعال داشت و به همين
دليل، وقتى سپاهيان بريلى به فرماندهى بختخان وارد دهلى شدند و او - به
عنوان رهبر برجستة نظامى كه به خانوادة سلطنتى نيز منتسب بود - از بهادرشاه
دوم خواست كه فرماندهى كل سپاهيان هند را به او دهد، با تقاضايش به
گونهاي موافقت شد و وي عملاً با وجود ميرزا مغول كه رسماً فرماندهى كل را
در دست داشت، رشتة امور را در اختيار گرفت و با عنوان «صاحب عالم بهادر»
تصميمات نهايى را اتخاذ مىكرد («مسلمانان»، نيز اسپير، همانجاها). رقابت ميان
ميرزا مغول و بخت خان و شكوههاي آنان در گزارشهاي بر جاي مانده از آن
دوران منعكس شده است (همو، ٢١٤ -٢١٣ ؛ نيز نك: پانيكار، .(٢٠٣
بخت خان به خوبى ارتش دهلى را سازماندهى كرد و بر قدرت و مهارت افراد آن
افزود. شايستگى او در اين كار، به رغم نارضايى بهادرشاه از برخى رفتارهايش،
موجب شد تا وي همچنان در زمرة افراد نزديك به او باقى بماند و افكار آزادي
خواهانهاش نيز در تصميمگيريهاي بهادرشاه تأثير گذارد (اسپير، همانجا). نفوذ و
موقعيت بخت خان در دربار به گونهاي بود كه تصميمات شوراي ١٠ نفرة دربار
كه وظيفة كنترل شهر و عمليات نظامى را برعهده داشتند، تنها پس از تأييد
بهادرشاه و بخت خان رسميت مىيافت و به اجرا در مىآمد (همو، .(٢٠٦ در اين
زمان، بخت خان مسئوليت حفاظت از دهلى را هم برعهده داشت و از اقدامات او
در اين شهر، حذف ماليات بر كالاهاي مصرفى عادي و صدور دستور ممنوعيت كشتن
گاو بود. اين دستور موجب شد تا رهبر هندوها نيز به حمايت از اين قيام برخيزد
و رهبري نمادين بهادرشاه را در اين مبارزه بپذيرد («شورش...٣»، .(٢
با وجود برخى كشمكشها ميان سپاهيان بريلى و دهلى و افراد غيرنظامى، بخت خان
همواره در مبارزة خود برضد بريتانيا تزلزل ناپذير و راسخ بود (اسپير، .(٢١٤
سرانجام، با فشار شديد نيروهاي بريتانيا و پس از چند نبرد سخت، در محرم
١٢٧٤/سپتامبر ١٨٥٧ دهلى به تصرف انگليسيها درآمد (همو، .(٢١٥-٢١٦ بهادرشاه اسير
و محاكمه شد و متهم گرديد كه با بخت خان در قيام همكاري كرده، و به او
ياري رسانده است («رهبري...٤»، ١ ؛ هاردي، ١٠٢؛ گارسن دوتاسى، ؛ III/٣٢٠
اسپير، .(٢٢٢ بختخان در ٢٩ محرم همين سال دهلى را ترك كرد و به لكهنو رفت
و به نيروهاي بيگم حضرت محل (د ١٢٩٧ق/١٨٨٠م) همسر واجد على شاه كه به
حمايت از پسرش برجيس قادر، مردم اوده را برضد بريتانيا تهييج كرده بود
(هاردي، ٩٦)، ملحق شد ( ٢ .(EI
از واپسين روزهاي زندگى بخت خان اطلاع چندانى در دست نيست؛ گفتهاند كه
وي به نپال گريخت و در آنجا به همراه ديگر رهبران مبارزه در نبردي كشته
شد. اما گزارشهاي ديگر حاكى از آن است كه وي طى يك درگيري در ١٠ شوال
١٢٧٥ق/١٣ مة ١٨٥٩م كشته شده است («مسلمانان»، همانجا؛ اسميث، ٦٧١ ؛ ٢ .(EI
مآخذ: شورش هندوستان ١٨٥٧م/١٢٧٤ق، ترجمة آوانس ماسئيان، به كوشش صفاءالدين
تبرائيان، تهران، ١٣٧٢ش؛ هاردي، پ.، مسلمانان هند بريتانيا، ترجمة حسن
لاهوتى، مشهد، ١٣٦٩ش؛ نيز:
, Ch., The History of the Indian Mutiny, New Delhi, ١٩٨١; EI ٢ ; Garcin de
Tassy, J., Histoire de la litt E rature Hindouie et hindoustanie, New York,
١٩٦٨; Leadership of the Revolt, www. forindia. com...html; Muslims in India, ed.
N. K. Jain, Manohar, ١٩٧٩; Panikkar, K. M., A Survey of Indian History, Bombay
etc., ١٩٦٠; The Revolt of ١٨٥٧, www. foil. org / history / ١٨٥٧. html; Smith, V.
A., The Oxford History of India, Oxford, ١٩٥٨; Spear, P., Twilight of the
Mughuls, New Delhi, ١٩٦٩.
هدي سيد حسينزاده