دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٣١
| بانيالوكا جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٣١ |
بانْيالوكا، شهري كهن در شمال غربى بوسنى. اين شهر در ٤٤ و ٤٦ عرض شمالى و
١٧ و ١٠ طول شرقى، و در ارتفاع ١٦٣ متري از سطح دريا («دائرةالمعارف
ايتاليا١»، ؛ V/٩٠ نك: بريتانيكا، ماكرو، )، XIX/١١٠٠ و بر دو سوي رودخانة ورباس٢
واقع است ,S) ؛ EIپاوندز، ٦٣٤ ؛ «دائرةالمعارف ديانت٣»، ؛ V/٤٩-٥٠ ١١٤ .(WNGD,
نام اين شهر در تركى بانهلوقه، بنالوقه (نك: و بنالوكا (نك: بروكهاوس،
خوانده شده است. اين نام مركب از دوجزء بانيا (بانيه) به معناي حمام، و
لوكا به معناي مرغزاراست. برخى «بانيا» را مشتق از «بان» به معنى امير و
پادشاه دانستهاند (اوليا چلبى، ٥/٥٠٥؛ IA ; ٢ .(EI
رطوبت هوا در بانيالوكا به طور متوسط ميان ٧٠ تا ٩٠%، و ميزان بارندگى آن
تقريباً ٠٠٠ ،١ميلىمتر در سال است (مكارثى، ٦٢).
پيشينة تاريخى: وجود قلعهاي متعلق به قرون وسطى بر تپهاي به نام لوندزا
ومشرف به رودخانةورباس، و نيز وجودخرابههايى درقسمت علياي شهر، به خصوص
بقاياي حمامهاي رومى، حاكى از قدمت اين شهر و تمدن آن است. در دورة شاهان
بوسنى، بانيالوكا قلعة كوچكى بيش نبود S) ,؛ EI«دائرة المعارف ديانت»، ؛ V/٥٠
پاشيچ، .(٢٦ با فروپاشى پادشاهى بوسنى در ٨٦٧ق/١٤٦٣م، بانيالوكا مورد تهاجم
مجارها و تركهايعثمانى قرار گرفت،تا آنكه در ٩٣٣ يا ٩٣٤ق/١٥٢٧ يا ١٥٢٨م، به
دست فرهاد پاشا، امير عثمانى فتح شد و به تدريج، اسلام نيز در آنجا گسترش
يافت (اوليا چلبى، نيز«دائرةالمعارف ديانت»،پاشيچ، همانجاها؛ ملكم، ٦٧ ؛ S ,
.(EI
فرهاد پاشا سوكولويچ٤ در ٩٨٢ق/١٥٧٤م، حاكم سنجاقبانيالوكا شد و در
٩٩٦ق/١٥٨٨م مركز حكومت را از تراوينك به بانيالوكا منتقل كرد («دائرةالمعارف
ترك٥»، ؛ II/٢٠٦ ,S EI; .(EIدر ١٠٩٩ق/ ١٦٨٨م، بانيالوكا مدتى به تصرف اتريش
درآمد، اما در ١١٥٠ق/١٧٣٧م على پاشا حكيم اوغلو، آن را از دست شاهزادة
هيلدبورگهاوزن خارج كرد. در ١٧٣٩م طى معاهدة بلگراد، صلح برقرار شد و ٥٠ سال
دوام يافت (هامرپورگشتال، ٥/٣٢٥٥-٣٢٥٧؛ «دائرةالمعارفترك»، همانجا؛ شاو،
١/٤٢٢-٤٢٣؛ ملكم، .(٨٦
در ١٢٣٥ق/١٨٢٠م در پى برخى ناآراميها در بوسنى كه دولت استانبول را بيمناك
كرد، سلطان عثمانى نيرويى به فرماندهىجلالالدين پاشا، به چند شهر از جمله
بانيالوكا فرستاد و سران شورشى را سركوب كرد (همو، .(١٢٠ در اواخر قرن ١٩م
اتريشيها دوباره اين منطقه را تصرف كردند، تا سرانجام در١٣٣٦ق/١٩١٨م با
تشكيل كشور يوگسلاوي، بانيالوكا در قلمرو اين كشور قرار گرفت (همو، ١٣٥ ؛ ٢ ؛
EI«دائرةالمعارف ديانت»، .(V/٥١ در جنگ جهانى اول، بانيالوكا صحنة دستگيري و
محاكمة گروههاي وابسته به جنبش نارودا بود (ملكم، .(١٥٨ در جنگ جهانى دوم،
جنبش چيتنيك داعية انضمام نقاط مختلف بوسنى را به صربستان مطرح كرد (همو،
.(١٧٨
در خلال سالهاي ١٣٢٧ تا ١٣٥٠ش/١٩٤٨ تا ١٩٧١م، تحركاتى براي تمركز گروههاي
قومى - مذهبى در بوسنى - هرزگوين صورت گرفت (بوگارل، ١٣٨). پس از فروپاشى
اتحاد جماهير شوروي، صربهاي بوسنى با اعلام خود مختاري (١٣٧٠ش/١٩٩١م)،
پارلمانى برپا كردند كه منجر به اعلان بيانية تشكيل جمهوري صرب - بوسنى در
١٩٩٢م شد. منطقة تحت تسلط اين جمهوري، بانيالوكا را نيز در بر داشت (لاكست،
٦١، ٧٦؛ ملكم، .(٢٣٢
در سالهاي ١٩٩٢-١٩٩٣م اختلافات دينى و قومى در بوسنى بالا گرفت و شبه
نظاميان صرب، به جنگ با مسلمانان و اقوام غيرصرب پرداختند. در شهر بانيالوكا
نيز ابتكار عمل در دست صربها بود. در اين زمان صربها ٥٤% و مسلمانان تنها ١٤%
از جمعيت بانيالوكا را تشكيل مىدادند (همو، ٢٣٥ ؛ لاكست، ٦١). از ١٩٩٢م
بانيالوكا به مركز بزرگترين منطقة خود مختار صرب تبديل شد و عملاً پايتخت
جمهوري صرب بوسنى - هرزگوين، و پايگاه نظامى صربها گرديد. در پايان ماه
مارس همين سال، شبه نظاميان صرب در بانيالوكا به آزار و ارعاب مسلمانان
پرداختند و جنگى را آغاز كردند كه به قتل و طرد بسياري از مردم انجاميد.
بيشتر آوارگان جنگ را مسلمانان تشكيل مىدادند كه در اردوگاههاي متعددي چون
مانجاپا در بانيالوكا نگهداري مىشدند. در اين حال تصفية قومى - مذهبى بر ضد
مسلمانان بوسنى، عملاً شكل گرفت (رو، ٧٨، ٨٨ -٨٩؛ ملكم، ٢٣٦ ؛ بوسنى ...،
٢٥). و فاجعهاي انسانى پديد آورد.
جمعيت و اقوام: جمعيت اولية بانيالوكا شامل محافظان قلعه و نيز ساكنان حومة
آن بود. اما پس از تسلط عثمانيان، جمعيت آنجا به تدريج افزايش يافت، به
طوري كه در ١٠٧١ق/١٦٦١م جمعيت اين شهر به حدود ١٠ تا ١٥ هزار نفر مىرسيد،
ولى برخى حوادث آن را كاهش داد، چنانكه در ١١٤٥ق/١٧٣٢م به سبب شيوع وبا
نزديك به ٧هزار نفر از جمعيت اين شهر تلف شدند. در ١٣٠٢ق/١٨٨٥م اين شهر ٣٥٧
،١١نفر جمعيت داشت و حدود ١٠٠سال بعد، در ١٩٨١م بيش از ١٨٠هزار نفر، و در
١٣٧١ش/١٩٩٢م حدود ١٩٥هزار نفر در آنجا زندگى مىكردند («دائرة المعارف ديانت»،
؛ V/٥٠-٥١ لاكست، همانجا؛ بروكهاوس، ؛ III/١٧ يوگسلاوي ٣٦؛ IA ; ٢ EI؛ پاشيچ،
٤٥ ؛ ؛ GSE مكارثى، ٦٥).
جمعيت اين شهر از اقوام گوناگون تشكيل شده است. در نيمة اول سدة ١٠ق/١٦م
كه تركان عثمانى اين منطقه را تصرف كردند، هستههاي جمعيتى با اكثريت
تركهاي عثمانى مسلمان در آنجا تشكيل شد («دائرة المعارف ديانت»، .(V/٥٠ در
پايان سدة ١٢ق/١٨م با افزايش جمعيت ارتدكس، آثار حضور آنان نيز در اين
منطقه از جمله در بانيالوكا بر جاي ماند. يهوديان هم از گروههايى قومى -
مذهبى بودند كه از ديگر نقاط همچون اسپانيا مهاجرت كرده، در شهرها و مناطق
مختلف بوسنى از جمله در بانيالوكا مقيم شدند. كوليها هم از اقوامى بودند كه
از نيمة دوم سدة ١٦م در منطقه حضور داشتهاند. برخى از آنان در دورة تسلط
عثمانى، مسلمان شدند (ملكم، ff. ١١٥ ، ١١٣ ، ٩٨ ، ٦٧ ؛ رو، ٨٩؛ باتاكويچ،
١٢٠-١٢٣؛ «بوسنى...١»، .(١٤٨ تركيب قومى اين شهر به تدريج تغيير يافت و پس
از پايان جنگ جهانى اول و تشكيل كشور يوگسلاوي، اقوام صرب، اسلاو، كروات و
نژاد تركهاي مسلمان، ساكنان اين منطقه را تشكيل مىدادند.
گسترش شهري: چنانكه گذشت، بنيان اصلى و مركزي شهر بانيالوكا، قلعهاي
باستانى و نظامى مربوط به قرون وسطى است. از زمان حضور عثمانيها، مناطق
مسكونى و شهري پيرامون آن قلعه گسترش يافت و داراي ساختمانهايى به سبك و
طرح اسلامى شد (پاشيچ، ٢٦ ؛ لاروس...؛ S ,.(EIصوفى محمد پاشا نخستين بار در
بانيالوكا به توسعه و ساخت بناهاي شهري و عام المنفعه پرداخت (پاشيچ،
همانجا) و از آن پس شهر رو به توسعه نهاد (همو، و شرايط خاص منطقه سبب
پيدايى نوع جديدي از طرح زيستِ شهري در بالكان عثمانى شد. مراكز حكومتى و
اداري نيز در اين دوره در بانيالوكا تأسيس گرديد (همو، ٢٠ , .(١٥
موقعيت اقتصادي: بانيالوكا منطقهاي است حاصلخيز (پاوندز، ٦٣٤ ؛ اولياچلبى،
٥/٥٠٦). از ١٢٨٩ق/١٨٧٢م در اينجا خط آهن كشيده شد و پس از پايان جنگ جهانى
دوم، توسعه يافت كه اين امر به رونق بازرگانى شهر كمك بسياري كرده است
( ٢ EI؛ شاو، ٢/٢٦٣؛ پاوندز، ٧٢١ ؛ نظرزاده، ١١٥).
در ١٠٧١ق/١٦٦١م كه اوليا چلبى از شهر بانيالوكا ديدار كرده، آنجا را شهري پر
رونق با ٣٠٠ مغازه و داراي ٤مركز بازرگانى وصف نموده كه نشان از رونق
اقتصادي آن بوده است (همانجا؛ نيز نك: پاشيچ، ٩٦ ٤١, ,١٧ )؛ در بانيالوكا،
معادن سنگ آهن، نفت و نقره هم وجود دارد. صنايع چوب، جنگل، محصولات
كشاورزي و همچنين صنايع دخانى در اين شهر داير است (پاشيچ، ٢٠ ؛ ملكم، ١١٥
؛ پاوندز، ٧١٧ ؛ بروكهاوس، ؛ III/١٧ اوزون چارشيلى،
٢/٨٠١؛«دائرةالمعارفايتاليا»، ؛ V/٩٠ هامرپورگشتال، ٤/٢٧٣٦). كارخانجات
ريختهگري كه در تهية سلاح جنگى فعاليت مىكرد، از ديرباز در اين شهر داير
بوده است. صنايع كارخانهاي جديد هم در بانيالوكا توسعه يافته، و آن شهر را
به يكى از مهمترين مراكز صنايع آهن و فولاد مبدل كرده است (پاوندز،
همانجا؛ هامرپورگشتال، ٤/٢٨١٧).
از نيمة دوم سدة ١٨م، اقتصاد بانيالوكا وابسته به اقتصاد كشور اتريش شد، به
ويژه خط آهنى كه اين شهر را در ١٨٧٢م به مرز اتريش وصل مىكرد، در افزايش
روابط اقتصادي آن با اتريش نقش مهمى داشت (مكارثى، ٧٣-٧٤).
آثار فرهنگى: بانيالوكا داراي بناها و آثار فرهنگى بسياري با سبك و طرح
اسلامى است كه از دورة استيلاي مسلمانان و از زمان فتح اين سرزمين به
دست تركان عثمانى احداث گرديده است. آثاري چون: مسجد، حمام، كاروانسرا،
پل، مغازه، مدرسه، برج ساعت، قصر حكومتى و امثال آن قابل ذكر است
(پاشيچ، ٢٦ ؛ «دائرةالمعارف ديانت»، ؛ V/٥٠ لاروس؛ S , EI; ؛ EIاولياچلبى،
٥/٥٠٥)؛ اما بسياري از اين آثار بر اثر جنگها و حوادث طبيعى ويران شده است
(«دائرةالمعارف ديانت»، .(V/٥٠-٥١
مشهورترين آثار شهر اينهاست: بقاياي بناهاي باستانى روم ( بروكهاوس، همانجا؛
S , ١ ؛ مسجد فرهاد پاشا (فرهاديه) كه در ٩٨٧ق/١٥٧٩م ساخته شد و از نوع مساجد
گنبددار بود. اين مسجد در جنگ داخلى به سال ١٩٩٢م ويران شد (پاشيچ، ٦٢ -٥٧
)؛ مسجد آلبانياييها كه توسط حسن افندي از نزديكان فرهاد پاشا در پايان سدة
١٦م ساخته شده است؛ مسجد محمد پاشا؛ مسجد بهرام افندي؛ برج ساعت كه با
بدنة يكپارچه و چهارگوش ساخته شده، و برگرفته از معماري برج ناقوس
كليساهاي ايتاليايى است كه پنجرههاي بلند و سقفىمخروطى شكلدارد(همو، ١٩٢
٩٠, ,٨٩ ؛ «دائرةالمعارفديانت»، همانجا؛ بوسنى، ٨٣).
مآخذ: اوزون چارشيلى، اسماعيل حقى، تاريخ عثمانى، ترجمة وهاب ولى، تهران،
١٣٧٠ش؛ اولياچلبى، سياحت نامه، به كوشش احمدجودت، استانبول، ١٣١٥ق؛
باتاكويچ، دوسان ت.، «نسل كشى در كشور مستقل كروات»، مسألة صربستان و
يوگسلاوي سابق، ترجمة عباس آگاهى، تهران، ١٣٧٣ش؛ بوسنى و هرزگوين، انهدام،
جنايت و نقض حقوق بشر، ترجمة واحد مطالعات و تحقيقات كاربردي، تهران،
١٣٧١ش؛ بوگارل، گزاويه، «بوسنى - هرزگووين: تشريح يك انبار باروت» (نك: هم
، باتاكويچ)؛ رو، ميشل، «در خصوص پاكسازي قومى در بوسنى - هرزگووين»، همان؛
شاو، ا. ج. وا. ك. شاو، تاريخ امپراتوري عثمانى و تركية جديد، ترجمة محمود
رمضان زاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛ لاكست، ايو، «مسألة صرب و مسألة آلمان» (نك: هم ،
باتاكويچ)؛ مكارثى، ج.، «بوسنى عثمانى»، مسلمانان بوسنى - هرزگووين، به
كوشش مارك پنسون، ترجمة مهوش غلامى، تهران، ١٣٧٤ش؛ نظرزاده، عبدالله،
بوسنى و هرزگوين در بستر تاريخ، قم، ١٣٧٢ش؛ هامرپورگشتال، يوزف، تاريخ
امپراتوري عثمانى، ترجمة زكى على آبادي، تهران، ١٣٦٨-١٣٦٩ش؛ يوگسلاوي،
مؤسسة مطالعات و پژوهشهاي بازرگانى، تهران، ١٣٦٧ش؛ نيز:
Bosnia and Herzegovina, tr. P. Loney, Sarajevo, ١٩٨٠; Britannica, ١٩٧٨;
Brockhaus, Entsiklopedicheski o slovar', St. Petersburg, ١٨٩١; EI ١ , S; EI ٢ ;
Enciclopedia Italiana, Rome; Grand Larousse; GSE; IA; Malcolm, N., Bosnia, a
Short History, London, ١٩٩٤; Pa l ic, A., Islamic Architecture in Bosnia and
Hercegovina, tr. M. Ridjanovic, Istanbul, ١٩٩٤; Pounds, N. J. G., Eastern
Europe, London, ١٩٦٩; T O rk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٧; T O rkiye diyanet
vakf o lsl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢; WNGD.
غلامرضا استيفاء