دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٠٢
| بالخاش جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٠٢ |
بالْخاش، درياچه و شهري در قزاقستان. اين نام كه مغولى است، از سوي
قلموقها بلخاس خوانده مىشود. قلموقها در سدة ١٧ و نيمة نخست سدة ١٨م/١١ و ١٢ق
بر سرزمينهاي اطراف اين درياچه تسلط داشتند. قرقيزها كه بعدها به اين منطقه
كوچ كردند، آن را آق تنگيز (درياي سفيد) ناميدند (بارتولد، .(٣٦٠-٣٦١
درياچة بالخاش: اين درياچه پس از آرال بزرگترين درياچة آسياي مركزي است
كه در جنوب شرقى قزاقستان و در ارتفاع ٣٣٩ متري از سطح دريا واقع است
(«دائرةالمعارف...١»، .(I/١٨٧ مساحت آن متغير، و ميان ١٧ تا ٢٢ هزار كم٢ برآورد
شده است. طول درياچه ٦٠٥ كم و عرض آن در بخش شرقى ميان ٩ تا ١٩ كم و در
بخش غربى حداكثر ٧٤ كم و مساحت حوضةآن ٥٠١ كم٢ است ( ,BSE.(II/٥٨٨ميانگين
عمق درياچه ٦ متر و حداكثر آن ٥/٢٦ متر است («دائرةالمعارف»، همانجا). اقليم
جلگههاي اطراف اين درياچه بيابانى، و ميانگين دماي آن در ژوئيه ٢٤ و در
ژانويه ٨ - است. آب بخش شرقى درياچه اندكى شور و آب بخش غربى آن شيرين
است كه از ماه نوامبر يخ مىبندد و تا ماه آوريل ادامه مىيابد (همان،
.(I/١٨٧-١٨٨ رود ايلى كه كاشغري آن را اِلا نوشته است (ص ٢١٣)، بزرگترين
رود منطقه است كه از سمت مغرب به درياچة بالخاش مىريزد (نك: ه د، ايلى).
در جهت ديگر رودهاي قراتال، آق سو، لِپسا و چند رود كوچك ديگر به اين
درياچه مىريزند (نك: بروكهاوس، /٨٣٤ A .(II
جغرافىنويسان سدههاي نخست اسلامى درياچة بالخاش را نمىشناختند. ظاهراً
نخستين كس از مسلمانان كه به سرزمين جونگار و حدود درياچة بالخاش سفر كرد،
عربى به نام سلاّم بود كه به دستور واثق خليفة عباسى (٢٢٧-٢٣٢ق) در حدود
سالهاي ٢٢٧- ٢٢٨ق/٨٤٢ - ٨٤٣م از طريق بُرسخان، طراز و سمرقند، راهى آن ديار
شد. گويا انگيزة اين سفر شايعة پيشروي قبايل ترك به آسياي مركزي بود كه در
نتيجة درهم شكسته شدن اويغوران توسط قرقيزها در مغولستان صورت گرفت
(كراچكوفسكى، .(IV/١٤٠ بارتولد ابتدا محمد حيدر مؤلف تاريخ رشيدي را نخستين
كس مىشناسد كه در سدة ١٠ق/١٦م از اين درياچه ياد كرده است. وي مىنويسد
كه در آن زمان اين درياچه مرز ميان سرزمين ازبكها و مغولان بود و آن را
گوگچه تنگيز (درياي آبى) مىناميدند (ص ٣٦٠ )؛ ولى بعدها بارتولد از اين نظر
عدول ورزيده، و شرفالدين على يزدي مورخ قرن ٩ق/١٥م را نخستين مؤلفى
ناميده كه از درياچة بالخاش با نام اترك كول (درياچة اترك) ياد كرده است
(ص .(٤٣٤
حوضة درياچة بالخاش به ضميمة منطقة بسيار وسيعى از تركستان شرقى و بخش بزرگى
از جونگار و هفت رود (هفت آب) محدودة دولت قراختاييان بود (خاراداوان، .(٣٢
جلگههاي اطراف درياچة بالخاش، زمانى در محدودة دشت قپچاق قرار داشت
(باخروشين، .(II/٢١ پس از مرگ شاه اسماعيل صفوي (٩٣٠ق/١٥٢٤م)، ازبكها تا
جلگههاي منطقة بالخاش پيش رفتند (همو، .(II/٦٦ در ١٠٥٣ق/١٦٤٣م اويراتها كه
از قبايل قلموق بودند، هفت رود را مسخر كردند و در ١١٣٠ق/ ١٧١٨م در ساحل
درياچة بالخاش با اردوي قزاق روبهرو شدند و آنان را پس از ٣ روز نبرد درهم
شكستند (بنيگسن، ١٠٥). جنگ ميان قزاقها و اويراتها، سالها ادامه يافت، تا
اينكه در ١١٧٠ق/١٧٥٧م سرزمين جونگار به تصرف منچوها درآمد و قدرت اويراتها
در اين منطقه پايان گرفت. در سالهاي ١٢٣٧-١٢٥٦ق/١٨٢٢-١٨٤٠م قبايل قرقيز -
قزاق دست نشاندة خانات خوقند شدند و بدين ترتيب، سرزمين جنوبى درياچة
بالخاش به خوقند پيوست و سرانجام در ١٢٩٢-١٢٩٣ق/١٨٧٥-١٨٧٦م به تصرف حكومت
روسيه درآمد (ورهرام، ٣٠٢).
شهر بالخاش: اين شهر از توابع كاراكاندا (قراقنده) در جمهوري قزاقستان است
كه در ساحل شمالى درياچة بالخاش كنار خليج كوچك بِرتيس واقع شده است. شهر
بالخاش در ١٩٣٧م درپى احداث كارخانه و مجتمع ذوب مس پديد آمد و داراي
ايستگاه و شبكة راهآهن شد كه آن را با مراكز عمدة قزاقستان و آسياي مركزي
مرتبط مىسازد. اين شهر اكنون يكى از مراكز بزرگ توليد مس و ديگر صنايع
وابسته به آن است II/٥٨٨) , ٣ .(BSEجمعيت اين شهر در ١٩٨٥م/١٣٦٤ش بالغ بر
٨٢ هزار نفر بوده («فرهنگ...١»، كه در ١٩٩١م/١٣٧٠ش به ٦٠٠ ،٨٧تن رسيده است
( بريتانيكا).شهر بجز مراكز صنعتى داراي تأسيسات پرورش ماهى است. تهية كنسرو
ماهى دومين صنعتبالخاش به شمار مىرود ( ، BSEهمانجا).
مآخذ: بنيگسن، الكساندر و مري براكس آپ، مسلمانان شوروي، گذشته، حال و
آينده، ترجمة كاوه بيات، تهران، ١٣٧٠ش؛ كاشغري، محمود، ديوان لغات الترك،
ترجمة محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٧٥ش؛ ورهرام، غلامرضا، تاريخ آسياي مركزي در
دوران اسلامى، مشهد، ١٣٧٢ش؛ نيز:
, S. V. et al., Istoriya narodov Uzbekistana, Tashkent, ١٩٤٧; Barthold, W. W., X
Raboty po istorichesko o geografii n , Sochineniya, Moscow, ١٩٦٥, vol. III;
Britannica. Com / ob / print ٢eu = ١٢١٢٧; Brockhaus, Entsiklopedicheski o
slovar', St. Petersburg, ١٨٩١; BSE ٣ ; Khara - Davan, E., Chingis - Khan kak
polkovodets i ego nasledie, Alma - Ata, ١٩٩٢; Krachkovski o , I. Yu., Izbrannie
sochineniya, Moscow / Leningrad, ١٩٥٧; Kratkaya geograficheskaya entsklopediya,
Moscow, ١٩٦٠; Sovetski o entsiklopedicheski o slovar', Moscow, ١٩٨٧.
عنايتالله رضا