دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٦٥
| باينگان جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٦٥ |
بايِنْگان، يا بايَنگان، بخش و شهري در شهرستان پاوه (استان كرمانشاه).
بانيكان نيز ظاهراً صورت تصحيف شدة اين كلمه است كه گاه در منابع رسمى
ديده مىشود (نك: دايرةالمعارف...، ١/٣٨٧).
بخش باينگان: اين بخش يكى از بخشهاي سهگانة پاوه با وسعتى حدود ٥٩١ كم٢
است كه از شمال به نوسود و حومة پاوه، از خاور و جنوب به جوانرود و از باختر
به كشور عراق محدود مىگردد ( سازمان...،٤٦؛ افشار، ٢/١٥٢٣؛ فرهنگ جغرافيايى
آباديها، ٢٥). بيش از ٢ ٣ خاك اين بخش را ارتفاعات فراگرفته كه شامل
ماكووان ( ٦٣٠،٢متر)، گزن ( ٣٣٠،٢متر)، اوته ( ٢٢٠،٢متر)، بَلْهَس ( ١٦٠،٢متر)،
زرد داوئى، كله خانى، راگا، گَرمَزناب و شش دول است (همانجا؛ جعفري،
كوهها...، ٨٣، ١١٣، ٢٧١، ٣٦١، ٤٤١، ٤٥٧، ٤٧٢).
بخش باينگان در حوضة شمال باختري استان قرار گرفته است و آب و هواي نيمه
مرطوب دارد. اهم رودهاي آن شامل زيمكان (١٦٠ كم) كه پس از پيوستن رود چم
زريسك (آب زرشك) به آن به رودخانة سيروان مىريزد، لِيَله (٧٣ كم)، چَمِ
مرّه خيل (٣٠ كم)، آب سفيد برگ، آب خليفه و آب لَرَن است (همو، رودها...،
٧٧، ٨٣، ٨٩، ١٩١-١٩٢، ٢٥٩-٢٦١، ٤٤٠؛ فرهنگ جغرافيايى آباديها، همانجا). رودهاي
دودان و باينگان نيز در همين ناحيه جريان دارند (رزمآرا، ٥٩، ٦٠). نواحى
مختلف اين بخش براي رويش انواع گياهان دارويى و صنعتى مساعد است. در اين
منطقة كوهستانى جنگلهاي تنك نيز ديده مىشود. جانوران گوناگون و پرندگان
مختلفى نيز حيات وحش اين ناحيه را تشكيل مىدهند ( فرهنگجغرافيايى آباديها،
٢٥-٢٦؛ افشار، ١/١٤٩).
بخش باينگان در ١٣٧٥ش داراي ١٥٤ ،١٢نفر ( ٤٣٩،٢خانوار) جمعيت، شامل ٠٥٧ ،٦مرد
و ٠٩٧ ،٦زن بود. نسبتهاي باسوادي و شغلى در اين بخش به ترتيب ٦٢% و ٧/١٥%
گزارش شده است ( سرشماريعمومى، شناسنامه، ٦، ٩، ١٢). درآمد مردم اين بخش
برپاية كشاورزي، دامداري، باغداري و كارگري سادهاست ( فرهنگاقتصادي،«٢/٧٦»؛
فرهنگ جغرافيايى آباديها، ٢٦). آب كشاورزي بخش باينگان از رودخانه، چاههاي
عميق و چشمه تأمين مىشود. انواع محصولات كشاورزي، پرورش طيور به طريق
سنتى، فرآوردههاي دامى و لبنى - كه جنبة صادرات نيز دارد - و صنايع دستى،
از اهم توليدات اين منطقه به شمار مىرود (همانجا؛ فرهنگ اقتصادي، «٢/٧٦-
٥/٧٦»).
در ١٣٦٦ش اين بخش داراي ٠٦٢ ،١خانوار ( ٤٩٢،٥نفر) عشاير كوچندة ييلاقى و ١٢٣
،١خانوار ( ٨٦٤،٥نفر) عشاير كوچندة قشلاقى - از ايل كرد نژاد جاف - بود (
سرشمارياجتماعى...، ٢١؛ افشار، ٢/١٢٧٤). اهالى باينگان از اهل سنت (شافعى)
هستند و زبانشان كردي است كه به لهجة جافى تكلم مىكنند ( فرهنگجغرافيايى
آباديها، همانجا؛ ولدبيگى، ٣).
در خلال جنگ عراق و ايران، باينگان از جمله مناطقى بود كه آسيب فراوان
ديد و ٥٠% از ساختمانهاي اين بخش ويران شد و بيشتر روستاهاي آن از سكنه تهى
گرديد (همانجا؛ اهم فعاليتها...، ٣١١). اين بخش شامل ٣ دهستان به نامهاي
ماكوان، كلاشى و شيوهسر است ( سازمان،همانجا؛ آمارنامه...، ٢٦). گفتنى است،
قرآنى كه كتابت آن به حدود ٣٠٠ سال پيش باز مىگردد، در روستاي مير عبدلى،
يكى از آباديهاي بخش باينگان نگهداري مىشود (افشار، ١/٥٠٣ - ٥٠٥).
شهرباينگان: اين شهرمركز بخشباينگاناست و در ٢٤ كيلومتري جنوب باختري
پاوه، در منطقهاي كوهستانى، با ارتفاع ٣٠٠ ،١متر از سطح دريا، و در ٣٥ عرض
شمالى و ٤٦ و ١٥ طول شرقى قرار گرفته است ( فرهنگجغرافيايى آباديها،
ولدبيگى، همانجاها؛ مفخم، ٥٩؛ پاپلى، ٩٣؛ قس: فرهنگ جغرافيايى ايران، ٥/٤٧).
قدمت تاريخى شهر به دورة زنديه (١١٦٢-١٢٠٩ق) باز مىگردد. طوايف «بادنيانِ»
عراق، هستة اولية جمعيت باينگان را تشكيل مىداده، و شهر كنونى، ييلاق آنها
محسوب مىشده است. به تدريج طوايفى در اين محل ساكن شدند و نام آن را از
بادنيان به باينگان تغيير دادند. شهر در منطقة پايكوهى قرار گرفته، و كوههاي
شاهو، راگا و ماكوان مشرف بر آن است. درة زيباي سحور در شمال شهر واقع، و
شعبهاي از رود مرّه خيل در آن جاري است (جعفري، كوهها، ٢٧١، ٥٠٢؛ فرهنگ
جغرافيايى آباديها، ٢٦، ٢٧). رود چممرهخيل از جنوب باينگان مىگذرد و به رود
مرزي سيروان مىريزد. چشمههاي دائمى چاوك و گرماب در نزديكى شهر واقع است
و مردم از آب آنها، از طريق لولهكشى، استفاده مىكنند. آب و هواي باينگان
نسبتاً سرد و نيمه مرطوب است و درجة سرماي آن تا ٢٦- نيز گزارش شده، و
ميزان بارش سالانه تا ٥٩٠ ميلىمتر به ثبت رسيده است (همانجا؛ جعفري،
رودها، ١٩١-١٩٢).
جمعيت باينگان در اوايل دهة ١٣٣٠ش بالغ بر ٥٣٨ نفر بود ( فرهنگجغرافيايى
ايران، همانجا) كه در ١٣٧٠ش به ٤٧٧ ،١نفر (٢٩٨ خانوار) و در ١٣٧٥ش به ٨٦٦
،١نفر (٣٩٨ خانوار) شامل ٩٥٦ مرد و ٩١٠ زن، افزايش يافت. نسبتهاي باسوادي و
اشتغال در اين شهر به ترتيب حدود ٩/٧٨% و ٤/٢٤% ثبت شده است ( آمارنامه،٦٦؛
سرشماري عمومى، نتايج، چهل). اين شهر در ١٣٦٧ش ٢٠٤ خانوار بهره بردار
كشاورزي داشته است ( فرهنگآباديها...، ١٠٠).
مآخذ: آمارنامة استان كرمانشاه (١٣٧٤ش)، سازمان برنامه و بودجة استان
كرمانشاه، تهران، ١٣٧٦ش؛ افشار سيستانى، ايرج، كرمانشاهان و تمدن ديرينة
آن، تهران، ١٣٧١ش؛ اهم فعاليتهاي بازسازي و نوسازي مناطق جنگزده (در سال
١٣٦١ و ١٣٦٢ش)، دبيرخانة ستاد مركزي بازسازي و نوسازي مناطق جنگزده، تهران،
١٣٦٣ش؛ پاپلى يزدي، محمدحسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى كشور، مشهد،
١٣٦٧ش؛ جعفري، عباس، رودها و رودنامة ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همو، كوهها و
كوهنامة ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛ دايرةالمعارف فارسى؛ رزمآرا، على، جغرافياي
نظامى ايران (كردستان)، تهران، ١٣٢٠ش؛ سازمان تقسيمات كشوري جمهوري
اسلامى ايران، وزارت كشور، تهران، ١٣٧٦ش؛ سرشماري اجتماعى - اقتصادي عشاير
كوچنده (١٣٦٦ش)، جمعيت عشايري دهستانها، كل كشور، مركز آمار ايران، تهران،
١٣٦٨ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، شناسنامة دهستانهاي كشور، استان
كرمانشاه، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن
(١٣٧٥ش)، نتايج تفصيلى، شهرستان پاوه، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛
فرهنگ آباديهاي كشور، سرشماري عمومى كشاورزي (١٣٦٧ش)، استان باختران، مركز
آمار ايران، تهران، ١٣٦٩ش؛ فرهنگ اقتصادي دهات و مزارع، شهرستان پاوه،
جهادسازندگى، تهران، ١٣٦٣ش؛ فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور (قصر شيرين)،
سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، ١٣٧٣ش، ج ٤٥؛ فرهنگ جغرافيايى
ايران (آباديها)، استان ٥ كردستان، دايرة جغرافيايى ستاد ارتش، تهران،
١٣٣١ش؛ مفخم پايان، لطفالله، فرهنگ آباديهاي ايران، تهران، ١٣٣٩ش؛
ولدبيگى، بهرام، تاريخ سياسى اجتماعى پاوه و اورامانات، تهران، ١٣٦٩ش.
كريم شريعت