دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٩٢
| باجدا جلد: ١١ شماره مقاله:٤٢٩٢ |
باجَدّا، قريهاي بزرگ در منطقة جزيره. اين قريه در ١٢ ميلى جنوب حران، به
فاصلة كمى از رود بليخ (در رَقّه)، در كنار جادة رأسعين واقع بود (ادريسى،
٢/٦٦٤؛ ياقوت، بلدان، ١/٤٥٣، ٤٥٤، ٧٣٤؛ لسترنج، .(١٠٤-١٠٥ باجدا در زبان آرامى
به معناي خانة خوشبختى است. اين نام شايد با عينگَدّا كه دمشقى از آن ياد
كرده، يا باگَدّه در جدول پوتينگريانا در شام، قابل قياس باشد ( ٢ .(EI
در زمان خلافت عمر، عياض بن غَنْم پس از فتح رقه در ١٧ق به سمت حران
پيشروي كرد و در باجدا اردو زد. وي اين ناحيه و رُها (اورفه) را با شرايط صلح
يكسانى گشود (بلاذري، ٢٣٩). به گفتة ياقوت بعدها اُسيد سُلَمى زمين باجدا را
از مَسلَمة بن عبدالملك، امير و فاتح اموي، به اقطاع گرفت و آنجا را ساخت و
بارويى پيرامونش كشيد (همان، ١/٤٥٣). در باجدا باغها و كشتزارهايى بود كه از
چشمة جوشندهاي در وسط قريه آبياري مىشد و آب آشاميدنى مردم نيز از اين
چشمه بود (همانجا). در نزديكى باجدا قلعة مسلمه واقع بود كه با رودخانة بليخ
٥/١ ميل فاصله داشت. در آنجا آب انباري بود كه طول و عرض آن ٢٠٠ ذراع، و
عمق آن حدود ٢٠ ذراع بود و از سنگ ساخته شده، و توسط مسلمه تعمير گرديده
بود. شاخابهاي از رود بليخ، سالى يك بار آب انبار را پر مىكرد كه براي
شرب اهالى كافى بود. اين نهر باغهاي قلعه را نيز سيراب مىكرد. قلعة مسلمه
بر روي يك جريب زمين ساخته شده بود و بيش از ٥٠ ذراع بلندي داشت (ياقوت،
همان، ١/٧٣٤- ٧٣٥، ٢/٢٧٨؛ لسترنج، .(١٠٥ از گفتار ياقوت (همان، ١/٤٥٣) و اربلى
(١/٩٦) برمىآيد كه باجدا در نيمة اول سدة ٧ق همچنان آباد بوده است.
از باجدا عالمانى صاحبنام برخاستهاند، از جملة آنان مىتوان محمد بن خضر
حرّانى باجدي، معروف به ابن تيميه (د ٦٢٢ق/١٢٢٥م) را نام برد كه خطيب،
واعظ و مفتى متنفذ حران و نياي بزرگ تقىالدين ابن تيميه بود (ياقوت،
اربلى، همانجاها).
باجدا همچنين نام قريهاي از توابع بغداد بود كه عالمانى همچون سلامة بن
سليمان سلمى باجدايى مُقري به آنجا منسوبند (سمعانى، ٢/١٢؛ ياقوت، المشترك،
٣٢).
مآخذ: ادريسى، محمد، نزهة المشتاق، بيروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ اربلى، مبارك،
تاريخ اربل، به كوشش سامى خماس صقار، بغداد، ١٩٨٠م؛ بلاذري، احمد،
فتوحالبلدان، به كوشش عبدالله انيس طباع، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ سمعانى،
عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد دكن،١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ياقوت، بلدان؛ همو، المشترك،
به كوشش ووستنفلد، گوتينگن، ١٨٤٦م؛ نيز:
EI ٢ ; Le Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦.
محمدرضا ناجى