دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٥٥
| باسيان جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٥٥ |
باسيان، شهري كهن در خوزستان، نزديك خليجفارس كه امروزه اثري از آن
برجاي نمانده است. جغرافىنگاران اسلامى ازاين محل با عنوانهاي بلد،
مدينه، شهرك و قريه ياد كردهاند (مسعودي، ٢/٢٨؛ مقدسى، ٤٠٦؛ ابن حوقل،
٢/٢٥٨؛ حدودالعالم، ١٣٧؛ ياقوت، ١/٤٦٧).
اصطخري در نقشة خوزستان باسيان را در جوار شهرهاي دورق و حصن مهدي ترسيم
كرده است ( الاقاليم، ٥٤، ٥٥؛ نيز نك: ابن حوقل، ٢/٢٤٩). به نوشتة همو
باسيان شهر متوسط و آبادي بوده كه رودي آن را به دو نيمه تقسيم مىكرده
است. از باسيان تا حصن مهدي دو منزل راه بوده كه رفت و آمد مردم به آن
از طريق آب انجام مىشده است. از دورق به باسيان نيز راه آبى وجود داشته
كه از راه خشكى آسانتر و بهتر بوده است ( مسالك...، ٦٥). اصطخري در ذكر
مسافات، خان مردويه را ميان دورق و باسيان ياد مىكند (همانجا). ابن حوقل
(٢/٢٥٨)، ياقوت (١/٤٦٧- ٤٦٨) و ابوالفدا (ص ٣١٢) نيز وصف كوتاهى از باسيان
دارند. همچنين ابودلف به شاخهاي بزرگ از رود وادي الاعظم (آب شوشتر)،
اشاره مىكند كه پس از عبور از ميانة شهر شوشتر از طريق باسيان به دريا
مىريزد (ص ٩٢-٩٣؛ نيز نك: حمدالله، ٢١٥؛ اقتداري، ديار...، ١/٦٦٣). به نظر
مىرسد اين همان رودي باشد كه مؤلف حدودالعالم آن را شاخة رود شوشتر دانسته
كه باسيان، خان مردونه (خان مردويه) و دورق را تا به حد رام اورمزد (رام
هرمز) آبياري مىكرده است (ص ٤٦).
در سدة ٤ق/١٠م بيشتر آبهاي باتلاقى جنوب خوزستان توسط نهرهايى به طرف
دورق جريان يافته، در باسيان به خليج فارس مىپيوست (لسترنج، .(٢٤٢ جزيرة
دورقستان در نزديكى باسيان قرار داشت و لنگرگاه كشتيهايى بود كه از هند
عازم ايران بودند (ياقوت، ٢/٦٢٠؛ قزوينى، ١٩٥).
در ٢٦٧ق/٨٨١م بهبود بن عبدالوهاب بر شهرهاي فَنْدم (ابن اثير، ٧/٣٤٨: فيدم)
و باسيان و توابع آنها كه بين اهواز و فارس قرار داشت، حكومت مىكرد (طبري،
٩/٥٧٦). جنگ بين عضدالدولة ديلمى (د ٣٧٢ق/٩٨٢م) با بختيار در ١١ ذيقعدة ٣٦٦/
اول ژوئية ٩٧٧ در محل باسيان واقع شد. در اين نبرد بختيار مجروح و منهزم
گشت و به همراه برادر و وزيرش - ابن بقيّه - به «مطارا» فرار كرد. لشكر او
نيز پريشان و پراكنده گرديد (ابوعلى مسكويه، ٢/٣٦٨-٣٦٩).
چنين مىنمايد كه در زمان حاضر بزيه يا بوزيه يا بوزي (با ٢٢٦ ،٢نفر جمعيت
در شهرستان شادگان) به جاي شهر كهن باسيان ايجاد شده است (امام شوشتري،
٢٦٣-٢٦٤؛ اقتداري، خوزستان...، ٦٧٤ - ٦٧٥؛ فرهنگ...، ٦/٦١؛ سرشماري...، ٢؛ قس:
مينورسكى، ٥٠ -٥١).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن حوقل، محمد، صورةالارض، به كوشش كرامرس،
ليدن، ١٩٣٩م؛ ابودلف، مسعر، الرسالة الثانية، به كوشش پ. بولگاكف و ديگران،
قاهره، ١٩٧٠م؛ ابوعلى مسكويه، احمد، تجارب الامم، قاهره، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛
ابوالفدا، تقويم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاريس، ١٨٤٠م؛ اصطخري،
ابراهيم، الاقاليم، چ تصويري، به كوشش مولر، گوتا، ١٨٣٩م؛ همو، مسالك
الممالك، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٢٧م؛ اقتداري، احمد، خوزستان و كهگيلويه
و ممسنى، تهران، ١٣٥٩ش؛ همو، ديارشهرياران، تهران، ١٣٥٣ش؛ امام شوشتري،
محمدعلى، تاريخ جغرافيايى خوزستان، تهران، ١٣٣١ش؛ حدود العالم، به كوشش
منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ حمدالله مستوفى، نزهةالقلوب، به كوشش گ.
لسترنج، ليدن، ١٣٣١ق/ ١٩١٣م؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، شناسنامة
آباديهاي كشور، شهرستان شادگان، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ طبري،
تاريخ؛ فرهنگ جغرافيايى ايران (آباديها)، استان ششم، دايرة جغرافيايى
ستادارتش، تهران، ١٣٣٠ش؛ قزوينى، زكريا، آثار البلاد، بيروت، ١٣٨٠ق/١٩٦٠م؛
مسعودي، على، مروج الذهب، به كوشش شارل پلا، بيروت، ١٩٦٦م؛ مقدسى، محمد،
احسن التقاسيم، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٠٦م؛ مينورسكى، و.، حواشى و
تعليقات بر حدود العالم، ترجمة ميرحسين شاه، كابل، ١٣٤٢ش؛ ياقوت، بلدان؛
نيز:
Strange, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦.
كريم شريعت