دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٥٥
| بديعبلخى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٥٥ |
بَديعِ بَلْخى، ابومحمد بديع بن محمد بن محمود بلخى، از شاعران فارسىگوي
سدة ٤ق/١٠م (عصر سامانى)، مداح ابويحيى طاهر بن فضل بن محمد چغانى (د
٣٨١ق/٩٩١م)، امير چغانيان در ماوراءالنهر.
كهنترين مأخذ دربارة او لباب الالباب عوفى (تأليف: سدة ٧ق) است كه بجز
نام و نسب و نام ممدوح بديع، آگاهى ديگري از زندگى او به دست نمىدهد.
همچنين عوفى چند بيت از قصيدة شاعر در مدح امير چغانى و دو بيت پندآموز در
زمينة دوري جستن از غفلت از وي نقل مىكند و با هدف نقد شعر، شعر بديع را
«مصنوع و رفيع» مىخواند (٢/٢٢-٢٣). پيش از عوفى، اسدي طوسى در لغت فرس (ص
٤٧٤) ذيل واژة «غَرچه» بيتى از شاعري به نام بديعى شاهد مىآورد كه معلوم
نيست همان بديع بلخى يا شاعري ديگر. پس از عوفى، اوحدي (ص ١٨٧) تقريباً
عين مطالب عوفى را نقل كرده است. هدايت گزارش مختصر عوفى و سرودههاي
بديع بلخى را ذيل نام «بدايعى بلخى» بيان كرده، و او را از جمله شاعران
روزگار سلطان محمود غزنوي به شمار آورده است. وي در ادامة سخن مىافزايد:
بدايعى بلخى، پندنامة انوشيروان يا منظومة راحة الانسان را در بحر متقارب به
رشتة نظم كشيده است (١/٤٥٦-٤٥٧).
فروزانفر (ص ٤٣) بديع بلخى و بدايعى بلخى را يك شاعر مىداند و صفا
(١/٤٢٢-٤٢٣) بر آن است كه بديع و بدايعى نام دو شاعر است و بديع در دورة
سامانيان مىزيسته، و سرايندة قصيدهاي است در مدح امير چغانى و بدايعى به
دورة غزنوي تعلق دارد و سرايندة پندنامة انوشيروان است و هدايت به خطا اشعار
بديع را به بدايعى نسبت داده است (نيز نك: نفيسى، ٢/١٨١؛ ايرانيكا،
.(III/٣٧٧ اين مسأله كه سرايندة منظومة ٤٠٩ بيتى راحةالانسان يا پندنامة
انوشيروان (نك: نفيسى، ٢/١٨٢- ١٨٨)، چنانكه در مقدمة منظومه آمده، شاعري است
متخلص به «شريف» و در منظومة خود شعر عنصري (د ٤٣١ق/١٠٤٠م) را نيز تضمين
كرده است (همو، ٢/١٨١-١٨٢)، نيز مؤيدنظر فروزانفر تواند بود.
مآخذ: اوحدي بليانى، محمد، عرفات العاشقين، نسخة خطى كتابخانة ملى ملك، شم
٥٣٢٤؛ صفا، ذبيحالله، تاريخ ادبيات در ايران، تهران، ١٣٦٣ش؛ عوفى، محمد،
لبابالالباب، به كوشش ادوارد براون، ليدن، ١٩٠٣م؛ فروزانفر، بديعالزمان،
سخن و سخنوران، تهران، ١٣٥٨ش؛ لغت فرس، اسدي طوسى، به كوشش عباس اقبال
آشتيانى، تهران، ١٣١٩ش؛ نفيسى، سعيد، «پندنامة انوشيروان»، مهر، تهران،
١٣١٣ش، س ٢، شم ٢؛ هدايت، رضا قلى، مجمعالفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران،
١٣٣٦ش؛ نيز:
Iranica.
ابوالفضل خطيبى