دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥١٨
| بحرانى، ابوالحسن جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥١٨ |
بحرانى، ابوالحسن جمالالدين (يا كمالالدين) على بن سليمان ستراوي
بحرانى، فيلسوف، متكلم و محدث شيعى سدة ٧ق/١٣م. از سرگذشت وي آگاهى
چندانى در دست نيست، اما از شهرتش پيداست كه اصلاً اهل سترة بحرين بوده، و
احتمالاً در همانجا به تحصيل دانش پرداخته است. مشهورترين استاد وي، دانشمند
شيعى، ابوجعفر كمالالدين بحرانى (ه م)، مشهور به ابن سعاده است (بحرانى،
سليمان، ٦٨؛ بحرانى، يوسف، ٢٥٣، ٢٦٤- ٢٦٥؛ افندي، ٤/١٠٢) كه ابوالحسن على از
او اجازة روايت گرفت (ابن ابى جمهور، ١/١١-١٢). بحرانى پس از مرگ استاد،
رسالة او را كه مشتمل بر ٢٤ مسأله در علم و صفات الهى بود، نزد خواجه
نصيرالدين طوسى فرستاد و خواهان شرح و توضيح غوامض آن شد. نامهاي كه وي
در اين باره به خواجه نوشت و پاسخ خواجه كه مشتمل بر شرح آن رساله و
نيز ستايش مراتب علمى بحرانى است، در دست است (نصيرالدين، ١٧-١٩، ٤٧؛
مدرسى، ٢٢٥؛ قمى، ١٢٢). برخى گفتهاند كمالالدين ميثم بن على بن ميثم
بحرانى محدث و متكلم مشهور شيعى و شاگرد ابوالحسن على بحرانى، رسالة مذكور
را نزد خواجه فرستاده است كه درست به نظر نمىرسد (مركزي، ٣(٤)/٢٥٦٠- ٢٥٦١؛
نورانى، ١٦).
بحرانى به لحاظ علمى در ميان دانشمندان پس از خود، از جايگاه ويژهاي
برخوردار بوده، و از او با القابى چون داناي علوم معقول و منقول، عالم
ربانى، متكلم و عارف حكيم ياد شده است (مجلسى، ١٠٤/٦٥، ١٠٦/٢٦؛ افندي،
٤/١٠١؛ آقابزرگ، طبقات...، ١٠٦؛ بلادي، ٦١ -٦٢). سيدحيدرآملى (ص ٤٩٨) او را
عالمى مىداند كه مشربى عرفانى داشته، و در آثارش رويكرد عرفانى را از ديگر
گرايشها برتر مىشمرده است.
علامة حلى از طريق فرزندش، حسين بن على بحرانى، از او اجازة روايت گرفته
است (مجلسى، ١٠٤/٦٥)، اما گويا علامه از طريق ابن ميثم شاگرد ابوالحسن على
بحرانى نيز از او اجازة روايت داشته است (ابن ابى جمهور، ١/١١-١٢).
از سال درگذشت بحرانى اطلاعى در دست نيست. قبر وي در همان روستاي ستره در
جوار قبر استادش واقع است (بحرانى، يوسف، ٢٦٥؛ بلادي، ٦١).
آثار:
١. الاشارات، كتابى است در كلام و حكمت. آقابزرگ نسخهاي از آن را به خط
حسين بن على، فرزند بحرانى، در عراق ديده كه عنوان كامل آن اشارات
الواصلين الى علوم العميان و تنبيهات اهل العيان من ارباب البيان بوده
است ( الذريعة، ٢/٩٨). شاگرد وي، ابن ميثم (ه م)، نيز شرحى بر اين كتاب
نوشته است (بحرانى، سليمان، ٦٩؛ خوانساري، ٧/٢١٩؛ آقابزرگ، همانجا).
٢. سلامان وابسال، گزيدة ترجمة عربى حنين بن اسحاق از متن يونانى اين
داستان است؛ اما در چاپى كه از اين كتاب در حاشية شرح الاشارات نصيرالدين
طوسى (چ ١٣٠٥ ش) صورت گرفته، نامى از بحرانى ديده نمىشود (مركزي،
٣(١)/٢٦٠).
٣. مفتاح الخير، كه شرح مقدمة رسالة الطير ابن سيناست (مجلسى، ١٠٦/٢٦؛
آقابزرگ، همان، ٢١/٣٢٩). آقابزرگ وجود نسخهاي از آن را در كتابخانة خوانساري
در نجف گزارش كرده است (همانجا).
٤. معراج السلامة و منهاج الكرامة، دربارة واجب الوجود كه بحرانى در آن به
شرح گفتار يكى از دانشمندان روزگار خويش در اين باره پرداخته است (مركزي،
٣(١)/٣٦٢). نسخهاي خطى از اين اثر در كتابخانة دانشگاه تهران موجود است
(همان، ٣(١)/٣٦٢-٣٦٣) و امين نيز نسخهاي از آن را در مجموعهاي در كتابخانة
شيخ فضلالله نوري در تهران ديده است (٨/٢٤٨).
٥. النهج (المنهج) المستقيم على طريقة الحكيم، كه شرح قصيدة عينية ابن
سيناست (مجلسى، همانجا؛ بلادي، ٦٢؛ افندي، همانجا؛ آقابزرگ، همان، ٢٤/٤٢٤-
٤٢٥). آقابزرگ نسخههايى از اين كتاب را ديده است (همانجا).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعة، قرن ٧ق، به كوشش علينقى
منزوي، بيروت، ١٩٧٢م؛ آملى، حيدر، جامع الاسرار، به كوشش هانري كربن و
عثمان اسماعيل يحيى، تهران، ١٣٤٧ش/١٩٦٩م؛ ابن ابى جمهور، محمد، عوالى
اللئالى العزيزية فى الاحاديث الدينية، به كوشش مجتبى عراقى، قم،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ افندي، عبدالله، رياض العلماء، به كوشش محمود مرعشى و احمد
حسينى، قم، ١٤٠١ق؛ امين، محسن، اعيان الشيعة، به كوشش حسن امين، بيروت،
١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ بحرانى، سليمان، فهرست آل بابويه و علماء البحرين، به كوشش
احمدحسينى، قم، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛ بحرانى، يوسف، لؤلؤة البحرين، به كوشش
محمدصادق بحرالعلوم، قم، مؤسسة آل البيت؛ بلادي بحرانى، على، انوار
البدرين، قم، ١٤٠٧ق؛ خوانساري، محمدباقر، روضات الجنات، به كوشش اسدالله
اسماعيليان، قم، ١٣٩٠ق؛ قمى، عباس، الكنى و الالقاب، تهران، ١٣٩٧ق؛
مجلسى، محمدباقر، بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛ مدرسى، محمد، سرگذشت و
عقايد فلسفى خواجه نصيرالدين طوسى، به انضمام بعضى از رسائل و مكاتبات
وي، تهران، ١٣٣٥ش؛ مركزي، خطى؛ نصيرالدين طوسى، محمد، شرح مسألة العلم،
به كوشش عبدالله نورانى، مشهد، ١٣٤٥ش؛ نورانى، عبدالله، مقدمه بر شرح
مسألة العلم (نك: هم ، نصيرالدين طوسى).
عليرضا سيدتقوي