دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٠٦
| بالطهجى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٠٦ |
بالْطهجى، يا بالتاچى (به معناي تبردار)، در تشكيلات دربار عثمانى به
محافظان كاخهاي سلطنتى اطلاق مىشد. اينان علاوه بر نگاهبانى، خدمات
گوناگون در اندرون و بيرون دربار را نيز بر عهده داشتند (پاكالين، ؛ I/١٥٤
«دائرةالمعارف...٣»، .(V/٣٤
اين رسته نخستين بار در دوران فرمانروايى سلطان مراد دوم (حك ٨٢٤ - ٨٥٥ق)
ايجاد شد. سلطان مراد مقارن لشكركشى به روم ايلى عدهاي را براي هموار
كردن راهها، پركردن باتلاقها، قطع درختان و خدماتى از اينگونه استخدام كرد
(اوزون چارشيلى، «تشكيلات...٤»، ٤٣٢ ؛ تورسون بى، ١٠٩ ؛ پاكالين، ؛ I/١٥٦
«دائرةالمعارف »، همانجا). افراد اين رسته كه «جماعت تبرداران» ناميده
مىشدند، سپس در ٥ واحد جداگانه (اجاق) در كاخهاي سراي قديم، سراي جديد،
گالاتا (غلطه) سراي، كاخ ابراهيم پاشا و ادرنه به خدمت مشغول شدند (اوزون
چارشيلى، «خاندان...٥»، ؛ I/٥٧ «دائرةالمعارف»، همانجا؛ II/٢٨٦ .(IA, بالطهجيها
به دو دستة بزرگ موسوم به «تبرداران سراي عتيق» و «تبرداران زُلُفلو»
(زلفدار) تقسيم مىشدند (پاكالين، -٤٣٠ .(III/٤٢٩
تبرداران سراي عتيق، علاوه بر محافظت از سراي قديم و خدمت به مادرشاه
(والدة سلطان) و شاهزادگان، ادارة موقوفات حرمين شريفين را نيز بر عهده
داشتند و تحت سرپرستى دارالسعاده آغاسى (رئيس خواجه سرايان) به كار
مىپرداختند (اوزون چارشيلى، «تشكيلات»، همانجا؛ شمعدانى زاده، .(II/١٢ اين
سازمان در ١١٧١ق در زمان سلطان مصطفى سوم كه از سوء استفادة آنها از حرمين
آگاه شده بود، برچيده شد (همو، ؛ II/١٢-١٣ اوزون چارشيلى، همان، .(٤٣٤ اما
بار ديگر در ذيقعدة ١١٨٧ در دوران فرمانروايى عبدالحميد اول احيا و داير گرديد
(همانجا).
بالطهجيهاي زلفدار كه «تبرداران خاصه» نيز ناميده مىشدند (پاكالين، )،
III/٤٢٩ از نظر كار و موقعيت در دربار عثمانى از گروه ديگر كاملاً متمايز و
متفاوت بودند. با توجه به اينكه آنان به خدمت در اندرون دربار و حرمسرا
اشتغال داشتند، براي آنكه چشمشان به بانوان حرم نيفتد، لباس يقه بلند بر
تن كرده، كلاهى نيز كه از طرفين آن دو رشتة شبيه موي سر آويزان بود، بر سر
مىگذاشتند، چنانكه غير از جلو پاي خود جاي ديگري را نمىديدند، از اينرو، به
«زلفلو» معروف شدند (اوزون چارشيلى، همان، ٤٣٥ ؛ كوچو، ؛ IV/٢٠٧٣
«دائرةالمعارف»، همانجا)، اين گروه را محافظان يقه دار نيز مىناميدند. اعضاي
علاقهمند به تحصيل از اين صنف، در مسجد صوفيه درس مىخواندند و ٣٠نفر از
آنان در هنگام جنگ و لشكركشى زير «سنجق شريف» پرچم منسوب به
پيامبراكرم(ص)، قرآن تلاوت مىكردند (كوچو، ؛ IV/٢٠٧٢ اوزون چارشيلى، همان،
.(٤٣٢ بيرون آوردن تخت سلطنتى از خزانه به هنگام اعياد و جشنها، پخش شربت
و بخور در مراسم مولودي خوانى در مسجد سلطان احمد، اطفاي حريق در دربار، رفت
و روب محل كار وزيران و قاضى عسكرها، كار در آشپزخانة سلطانى، شمعداري و جز
آن از ديگر وظايف تبرداران خاصه بود ، IA) همانجا؛ پاكالين، ؛ I/١٥٥ كوچو،
.(IV/٢٠٧٣ افراد اين گروه را به تفاوت از ١٨٤ تا ١٧٦ نفر تخمين زدهاند
(اوزون چارشيلى، همان، .(٤٣٧-٤٣٨
بالطهجيها عموماً از ميان كودكان خدمتكار مسيحى (دِوشِرمهها) انتخاب(«كتاب
مستطاب»،١٣)،و تحت انضباط شديدتربيت مىشدند، چنانكه تماس با قاپوچيها و ساير
خدمة دربار براي آنها ممنوع بود (همان، ٤٥). همچنين از افراد عجمىاوغلانلار
نيز عدهاي براي خدمت درصنف بالطهجى برگزيدهمىشدند(همان، ٧؛
اوزونچارشيلى، «خاندان»، .(I/٤٠
تبرداران خاصه در كاخ توپكاپى همراه با كدخدايان، بلوكباشيها و اُداباشيها و
دار السعاده آغاسى تحت فرمان «سلاحدار آغا» كه بلند مرتبهترين مقام در اين
زمينه در اندرون همايون بود، خدمت مىكردند. تبرداران سراي عتيق نيز تحت
فرمان «قزلر آغاسى» قرار داشتند (اوزون چارشيلى، «تشكيلات»، ٤٣٣ ؛ كوچو، ؛
IV/٢٠٧٥ «دائرة المعارف»، همانجا). منشى دارالسعاده آغاسى يا «دارالسعادة
شريفه آغاسى يازيجىسى» كه منشى افندي نيز خوانده مىشد، به امور موقوفات
حرمين رسيدگى مىكرد (اوزون چارشيلى، همان، .(٤٣٤ در سلسله مراتبتبرداران
خاصه ٨نفر قمهبند قرار داشتند كه آنان را بيچاقلى مىناميدند
(«دائرةالمعارف»، همانجا).
در دوران فرمانروايى عثمانيان بسياري از افراد هر دو صنف بالطهجى با ابراز
لياقت، به مقامات عالى اداري و سياسى عثمانى حتى مقام صدارت رسيدند كه
از آن جمله بالطهجى محمدپاشا، ابراهيم پاشا نوشهرلى (ه م)، نصوح پاشا و
عزت محمد پاشا را مىتوان نام برد (عثمانزاده، ٤٧؛ شيخى، ١٣٤، ٤٣٦؛ II/٢٨٧
.(IA,
مآخذ: شيخى، محمد افندي، وقايع الفضلاء (ذيل الشقائق النعمانية )، به كوشش
عبدالقادر اوزجان، استانبول،١٩٨٩م؛ عثمانزادهتائب، احمد،
حديقةالوزرا،فرايبورگ، ١٩٦٩م؛ «كتاب مستطاب» (نك: مل )؛ نيز:
IA; X Kit @ b-i M O stet @ b n , Osmanl o devlet teskil @ t o na dair kaynaklar,
ed. Y. Y O cel, Ankara, ١٩٨٨; Ko ٥ u, R.E., Istanbul ansiklopedisi, Istanbul,
١٩٦٠; Pakal o n, M. Z., Osmanl o tarih deyimleri ve terimleri S N zl O g O ,
Istanbul, ١٩٨٣;Sem'd @ n Q - z @ de, S., M O r'i't - tev @ rih, ed. M.M. Aktepe,
Istanbul, ١٩٧٨; T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢;
Tursun Bey, T @ r Q h-i Eb O ' l-feth, ed. A. M. Tulun o , Istanbul, ١٩٧٧; Uzun
٥ ars o l o , I. H., Osmanl o devleti teskil @ t o ndan Kapukulu ocaklar o ,
Ankara, ١٩٨٤; id, Osmanl o devletinin saray teskil @ t o , Ankara, ١٩٨٤.
علىاكبر ديانت