دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٢٥
| بحرالعلوم جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٢٥ |
بَحْرُالْعُلوم، ابوالعياش عبدالعلى محمد بن نظامالدين انصاري لكهنوي
(١١٤٤-١٢ رجب ١٢٢٥ق/١٧٣١-١٣ اوت ١٨١٠م)، فقيه حنفى مذهب و متكلم هندي كه
زبان فارسى و عربى را نيك مىدانست. زبان فارسى به عنوان زبان نگارش در
خاندان او كه همه اهل علم بودند، و نيز انتساب وي به قبيلة انصاري،
مىتواند نشانة خويشاوندي با خاندان مشهور خواجه عبدالله انصاري در هرات باشد
كه در گذشتههاي دور به هند رفته، و در آنجا ساكن شدهاند.
بحرالعلوم در ١٧ سالگى پدر خود را كه نخستين استاد او بود، از دست داد.
كمالالدين فتحپوري از شاگردان پدرش، چون اشتياق و پشتكار او را در مطالعه و
بحث علمى ديد، هدايتش را برعهده گرفت و ديري نپاييد كه وي سرآمد گرديد و در
زادگاه خود، لكهنو به تدريس پرداخت؛ اما در پى يك درگيري، ناگزير آنجا را
ترك كرد و به شاهجهانپور رفت (نك: عبدالحى، ٧/٢٨٩-٢٩١). وي پس از ٢٠ سال
اقامت در آن ديار، به سبب مرگ والى، با همراهان و شاگردان به رامپور سفر
كرد و ٤ سال از احترام برخوردار بود، تا آنكه حاكم رامپور ديگر از عهدة مخارج
او و كسان و شاگردان و مراجعانش برنيامد. از اينرو، به تقاضاي صدرالدين
بردوانى و نيز دعوت حاكمان انگليسى به بوهار رفت (همو، ٧/٢٩١-٢٩٢؛
رحمانعلى، ١٢٣)، اما پس از آنكه ميان او و صدرالدين رنجشى پديد آمد، به
دعوت محمدعلىخان، والى كرنائك به مدراس رفت و به تدريس مشغول شد
(همانجا). وي در آنجا مورد احترام فراوان قرار گرفت و لقب بحرالعلوم يافت
(اظهر، ٢٩٧).
بحرالعلوم در ٨٣ سالگى در مدراس درگذشت و همانجا به خاك سپرده شد. از او
حالات عرفانى هم نقل شده است (واصف، ٥٣). صاحب نزهة الخواطر او را
دانشمندي خوشبيان و توانا در تدريس، شجاع و بخشنده وصف كرده است، چنانكه
همة اموال خود را به شاگردان و اهل علم مىبخشيد و جز اندكى براي گذرانِ
خانوادهاش نمىگذاشت. نگاهى به زندگى پرماجرا و بسياريِ همراهان و شاگردان
كه در سفرها با او بودند، گواهى بر اين نسبتها تواند بود (نك: عبدالحى، ٧/٢٩٣).
آثار: تأليفات بحرالعلوم بيشتر شرح و تفسير و حاشيهنويسى بر آثار گذشتگان
است:
الف چاپى: الاركان الاربعة (لكهنو، ١٣٠٩ق). نزلات ستة (هند، ١٢٩٩ق). تنوير
المنار، شرح بر منار الاصول نسفى در اصول فقه به فارسى (١٨٧٧م). الحاشية
على الحاشية الزاهدية الجلالية (لكهنو، ١٨٧٢م). الحاشية على الحاشية القطبية
(دهلى، ١٢٩٣ق/ ١٨٧٥م). الحاشية على شرح المواقف (لكهنو، ١٨٧٦م). حاشيه بر
شرح هداية الحكمة صدرالدين شيرازي با نام الحاشية على الصدرا (لكهنو، ١٢٦٢ق/
١٨٤٦م). حاشيه بر مثنوي (بمبئى، ١٢٩٣ق، نيز ١٣٤٠ق). التعليقات على شرح
سلّم العلوم (دهلى، ١٣٠٩ق). شرح مثنوي معنوي (لكهنو، ١٢٩٣ق). فروزانفر در
احاديث مثنوي خود اين اثر را پيش رو داشته، و در باب آراء بحرالعلوم دربارة
احاديثِ به كار رفته در مثنوي، با نظر انتقادي نگريسته است (نك: ص ١،
مقدمه). فواتح الرحموت فى شرح مسلم الثبوت، در اصول فقه (لكهنو، ١٢٩٥ و
١٣٢١ق، قاهره، ١٣٢٢ق). هداية الصرف، در نحو (دهلى، ١٣٢٦ق/ ١٩٠٨م).
ب - خطى: ١. الحاشية على حاشية مير زاهد بر شرح مواقف ايجى (بانكيپور، شم ٥٤٨
)؛ ٢. شرح بر الافق المبين ميرداماد (نك: GAL,S, )؛ II/٥٨٠ ٣. قيامتنامه،
بهفارسى (نك: رضوي، )؛ I/١٠١-١٠٢ ٤. رساله در وحدت وجود ( توحيد )، به فارسى
(نك: آستان...، ٤/١٥٢؛ نوشاهى، ١٥٠).
مآخذ: آستان قدس، فهرست؛ اظهر، ظهور احمد، «سلطنت مغليه كازوال»، تاريخ
ادبيات مسلمانان پاكستان و هند، لاهور، ١٩٧٢م، ج ٢؛ رحمان على، محمد
عبدالشكور، تذكرة علماي هند، لكهنو، ١٩١٤م؛ عبدالحى، نزهة الخواطر، حيدرآباد
دكن، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛ فروزانفر، بديعالزمان، احاديث مثنوي، تهران، ١٣٣٤ش؛
نوشاهى، عارف، فهرست نسخههاي خطى فارسى موزة ملى پاكستان، كراچى، ١٣٥٢ش؛
واصف مدراسى، محمدمهدي، حديقة المرام، ترجمة سخاوت مرزا، كراچى، ١٩٧٩-١٩٨٢م؛
نيز:
Bankipore; GAL,S; Ra d av Q , Q. V ., Catalogue of the Persian Manuscripts in
the B C h @ r Library, Calcutta, ١٩٢١.
ليلا ميرآقاسى