دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٠٢
| بدخشى، ملامحمد جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٠٢ |
بَدَخْشى، ملامحمد (د ٩٢٢ق يا ٩٢٣ق/١٥١٦ يا ١٥١٧م)، از صوفيان حنفى سلسلة
نقشبنديه. نسبت وي به صورت بَلَخشى نيز آمده (نك: غزّي، ١/٨٩؛ نبهانى،
١/٢٩٤).
او در بدخشان به دنيا آمد و همانجا نزد عمويش به آموختن بخشى از قرآن پرداخت
(غزي، همانجا؛ نبهانى، ١/٢٩٥؛ طاش كوپريزاده، ٣٥٨). پس از آن به دمشق رفت
و در آنجا به جمع مريدان مولانا زاده شيخ محمد عبدالله اتراري، مشهور به «ابن
مولى اتراري» از خلفاي شيخ عبيدالله احرار (د ٨٩٥ق/١٤٩٠م) پيوست و پس از
وفات شيخ با عنوان خليفة او به ارشاد مريدان پرداخت و طريق ترك دنيا و تجرد
را در پيش گرفت (سعدالدين، ٢/٥٨٤ - ٥٨٥؛ طاش كوپريزاده، ٣٥٧؛ غزي، همانجا؛
خانى، ١٧٢).
بدخشى را از معتقدان محيىالدين ابن عربى دانستهاند (غزي، همانجا)، و نيز
گفتهاند كه وي بر خواطر وقوف داشت و بدون سعى در كسب علوم ظاهري، از طريق
كشف و الهام به حقايقى دست يافته بود و به همين دليل، مريدان خود را از
مطالعه و تحصيل علوم ظاهري منع مىكرد (طاش كوپريزاده، ٣٥٧- ٣٥٨؛ غزي،
١/٨٩ -٩٠؛ نبهانى، ١/٢٩٤- ٢٩٥). خواجهمحمدقاسم(از نوادگان خواجهعبيداللهاحرار)
كه با ملامحمد بدخشى و ملااسماعيل شروانى (د ٩٤٢ق/١٥٣٥م) از مريدان خواجه
عبيدالله احرار در دمشق مصاحبت داشته، از اختلاف نظر آن دو دربارة فراگيري
علوم ظاهري و همچنين از ارتباط ميان آن دو و اشتياق ملااسماعيل به ديدار
ملامحمد ياد كرده است (نك: سعدالدين، ٢/٥٨٥ -٥٨٦؛ طاش كوپريزاده، غزي،
همانجاها).
سلطان سليم عثمانى هنگام فتح دمشق دوبار در مجلس بدخشى حاضر شد كه در بار
دوم شيخ سطان را به رعايت حقوق مردم سفارش كرد (نك: ابن طولون، اعلام...،
٢٨٧- ٢٨٨؛ سعدالدين، ٢/٥٨٦؛ طاش كوپريزاده، ٣٥٧؛ غزي، ١/٨٩؛ خانى، همانجا).
از آنجا كه بدخشى مخالف فراگيري علوم و نيز مطالعة كتب بود، طبعاً اثري از
خود برجاي نگذاشته است. از احوال مريدان و خلفاي وي نيز اطلاعى در دست
نيست. وي در قبرستان صالحيه دمشق در پايين قبر ابن عربى (د ٦٣٨ق/١٢٤٠م)
به خاك سپرده شد (نك: ابن طولون، القلائد...، ١/١٢٢؛ «دائرة المعارف...١»،
.(V/٢٩٣
مآخذ: ابن طولون، محمد، اعلام الوري، به كوشش محمد احمد دهمان، دمشق،
١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ همو، القلائد الجوهرية، به كوشش محمد احمد دهمان، دمشق،
١٤٠١ق/١٩٨٠م؛ خانى خالدي نقشبندي، عبدالمجيد، الحدائق الوردية، دمشق،
١٣٠٨ق؛ سعدالدين، محمد، تاج التواريخ، استانبول، ١٢٨٠ق؛ طاش كوپريزاده،
احمد، الشقائق النعمانية، به كوشش احمد صبحى فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛ غزي،
محمد، الكواكب السائرة، به كوشش جبرائيل سليمان جبور، بيروت، ١٣٦٤ق/١٩٤٥م؛
نبهانى، يوسف، جامع كراماتالاولياء، بهكوشش ابراهيم عطوه عوض، قاهره،١٤٠٩ق/
١٩٨٩م؛ نيز:
T O rkiye diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٢٢.
محمدجواد شمس