دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٥١
| بدويه جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٥١ |
بَدَويّه، يكى از طريقههاي پرطرفدار صوفيه در مصر كه در قرن ٧ق/١٣م توسط
احمد بدوي (ه م) شكل گرفت و به طريقة احمديه و سطوحيه نيز معروف است.
هرچند از مراحل نخستين شكل گيري طريقة بدويه در زمان حيات احمد بدوي (٥٩٦ -
٦٧٥ق/١٢٠٠-١٢٧٦م) اطلاع چندانى در دست نيست، اما روشن است كه اين طريقه
در زمان خلفاي او رشد و گسترش فزايندهاي يافت و آيينهاي مولودي كه بر مزار
او در طنطاي مصر برگذار مىشد، نظم و ترتيب خاصى به خود گرفت (عدوي، ٧/٢٥٣؛
شعرانى، ١/١٨٥-١٨٦). همين امر و نيز اينكه خلفاي بدوي بيش از همه در مصر
فعاليت داشتند، موجب آن شد كه مركزيت اين طريقه در مصر باقى بماند
(تريمينگام، ٤٥ ,١٤ ؛ عاشور، ٢٤٠-٢٤٤).
نخستين خليفة احمد بدوي، سيداحمد عبدالعال بود كه ظاهراً از كودكى نزد وي
پرورش يافته بود (شعرانى، ١/١٨٤- ١٨٥؛ شبلنجى، ٢٦٢-٢٦٣). عبدالعال بر آرامگاه
پير و مرشد خود زاويهاي بنا كرد كه در آن به زندگى درويشان و ارشاد مريدان
و كمك به زائران رسيدگى مىشد (شعرانى، ١/١٨٥). وي پس از آن پيروان اين
طريقه را در ٤ خانقاه كه هر يك داراي سرپرستى بود، جاي داد: ١. كنّاسيه،
كه شيخ اين خانقاه محمد سطوحى كناسى بود و پيروان وي همه ساله در روز
ولادت احمد بدوي مزار وي را جارو مىزدند؛ ٢. منايفه، به سرپرستى شيخ رمضان
اشعث سطوحى كه صاحب كراماتى نيز بود؛ ٣. سلاميه و مرازقه، كه سرپرستى اين
دو خانقاه را عمر شناوي اشعث به عهده داشت و بههمين سبب، برخى اين دو
خانقاه را يكى شمردهاند؛ ٤. انبابيه، كه احتمالاً شيخ يوسف انبابى سطوحى،
از ياران نزديك احمد بدوي شيخ آن بوده است (همانجا؛ عاشور، ٢٠٧، ٢٠٨؛ نيز
نك: تريمينگام، .(٢٧٤
پيروان طريقة بدويه براي رسيدن به درجات كمال بايد متصف به صفات علم،
حلم، بخشش، شفقت، صبر و تقوا مىبودند (عاشور، ٢٠٤). آنان پس از عبدالعال -
كه لباس سرخ مىپوشيد - رنگ سرخ را شعار خود قرار دادند (شعرانى، همانجا؛
شبلنجى، ٢٦٣). چنانكه شعرانى در طبقات خود آورده است (١/١٨٦-١٨٧)، در هنگام
حيات او آيين مولودي احمد بدوي يكبار در سال و به گستردگى برگذار مىشد و
گروه بىشماري از نقاط مختلف مصر و كشورهاي اطراف بر مزار او گرد مىآمدند.
اين مراسم و برخى اعمال آن گاه نيز به سبب عدم رعايت موازين شريعت و
وقوع برخى محرمات مورداعتراض علما قرار مىگرفت (نبهانى، ١/٣١١-٣١٢).
در حال حاضر هر سال ٣ مولودي بزرگ، ميانه و كوچك را كه همواره با جشنها و
آيينهاي خاصى همراه است، براي احمد بدوي در شهر طنطا، محل مزار او بر پا
مىكنند. تاريخ برپايى اين مولوديها به زمان احمد بدوي كه در روز ولادت
پيامبر(ص) مراسم خاصى را برپا مىداشت و نيز سيدعبدالعال باز مىگردد. پس از
درگذشت احمد بدوي جماعت كثيري براي تسليتگويى نزد عبدالعال رفتند و براي
انجام دادن اين مراسم - به علت كوچكى شهر طنطا - در اطراف شهر گرد آمدند.
در همان هنگام به عبدالعال تأكيد كردند كه اين آيين رسم هميشگى آنها باشد.
از آن پس هر ساله مراسمى را در همان تاريخ به عنوان مولودي بزرگ برگذار
مىكنند (عاشور، ٢٥٨-٢٦٠).
منشأ مولودي كوچك نيز به شيخ شرنبلابى - كه از مشايخ فرقة احمديه بود -
بازمىگردد. ظاهراً يك بار وي با مريدانش، چندي پس از مراسم مولودي بزرگ
به زيارت آرامگاه شيخ آمد و مراسم ذكر و عبادت را به مدت چند شب در آنجا
برپا داشت. اين خود تبديل به رسم و آيينى شد كه هر ساله بر مزار احمد بدوي
برگذار مىگردد (همو، ٢٦٠).
سومين مولودي كه به رجبى و عمامهپيچى نيز شهرت دارد، منسوب به شيخ رجبى
است كه او نيز از مشايخ اين طريقه بوده است. وي براي تجديد پيچيدن عمامة
شيخ - كه به رسم يادگار بر مزار وي گذاشته شده بود - مراسمى را برپا داشت
و اين آيين تبديل به مولودي هر ساله شد (همانجا). عمامة احمد بدوي هر ساله
در اين مراسم توسط يكى از مشايخ اين طريقه بر سر بسته مىشد (شعرانى،
١/١٨٥؛ شبلنجى، همانجا). مولوديها علاوه بر جنبة مذهبى، جنبة اقتصادي، اجتماعى
و تفريحى نيز داشت و امروزه هم از اينگونه تفريحات در اين مراسم به چشم
مىخورد (عاشور، ٢٥٦-٢٦١).
در حال حاضر طريقة بدويه به ١٦ شاخه يا بيت تقسيم مىشود كه اينهاست:
شناويه، سلاميه، حلبيه، مرازقه، كناسيه، حموديه، زاهديه، عشيبيه،
تسفيانيه، عربيه، سطوحيه، بنداريه، مسلميه، منايفه، انبابيه و بيوميه
(عاشور، ١٨٩؛ تريمينگام، ٢٧٥ -٢٧٤ ؛ طويل، ٧٧).
مآخذ: شبلنجى، مؤمن، نورالابصار، بيروت، دارالفكر؛ شعرانى، عبدالوهاب،
الطبقات الكبري، قاهره، ١٣٧٤ق؛ طويل، توفيق، التصوف فى مصر، قاهره،
١٩٨٨م؛ عاشور، سعيد عبدالفتاح، السيد احمد البدوي، شيخ و طريقة، قاهره،
١٩٦٧م؛ عدوي، احمد زكى، مقدمه و حاشيه بر النجوم ابن تغري بردي؛ نبهانى،
يوسف، جامع كرامات الاولياء، قاهره، ١٣٢٩ق؛ نيز:
Trimingham, J.S., The Sufi Orders in Islam, London etc., ١٩٧١.
آمال صراف