دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٧٩
| براثا جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٧٩ |
بَراثا، يا بُراثا، محله و مسجد مقدس شيعيان در بغداد قديم. محلة براثا در بخش
غربى بغداد، در منطقة كَرْخ و در جنوب محلة باب مُحوَّل واقع بوده است (نك:
يعقوبى، ٢٤٤؛ ابن حوقل، ١/٢٤١؛ ياقوت، بلدان، ١/٥٣٢؛ طريحى، ذيل برث).
براثا معرب واژة آرامى بَرَيثا به معناي «بيرونى» است (نك: فرنكل، مقدمه،
٢٠ ؛ لسترنج، ١٥٦ ، حاشية ١). اينمحل كهنتر از شهر بغداد است (نك: ياقوت،
همانجا) و در اصل روستايى با فاصلة حدود ٣ كم از مركز بغداد تاريخى بوده كه با
تأسيس و توسعة بغداد، به صورت محلهاي از محلات آن درآمده است (همانجا).
ظاهراً در محل مسجد مشهور براثا پيشتر ديري برپا بوده كه در ٣٧ق/٦٥٧م، هنوز
در اختيار راهبى مسيحى قرار داشته است (نك: دنبالة مقاله). داستان ابوشعيب
براثى و همسر عابدش به عنوان اولين مسلمانان براثا بارها در منابع آمده
است (نك: خطيب، ١٤/٤١٩؛ ابنجوزي، ٩/١٥٢-١٥٣).
تقدس مسجد نزد شيعيان بهسبب وقوف حضرت على(ع) در آن محل است؛ چه، بنابر
روايات شيعى حضرت در بازگشت از جنگ نهروان در اين محل نماز خوانده است.
پارهاي از اين روايات در بيان ماجرا به درازا رفته است و از گفت و گوي
مفصل حضرت با راهب مسيحى و حتى اقامت ٤ روزة ايشان سخن گفتهاند (براي
نمونه، نك: شيخ طوسى، ١٩٩-٢٠٠؛ راوندي، ٢/٥٥٢ -٥٥٤؛ بحرانى، ١/٤٨٥- ٤٩٢؛
مجلسى، ١٤/٢١٠-٢١٢). دقيقاً مشخص نيست از چه زمان در اين مكان مسجد برپا
شده است؛ در منابع متقدم تنها ابنحوقل (د پس از ٣٦٧ق) ساخت مسجد را به
حضرت على(ع) نسبت داده است (همانجا؛ قس: مجلسى، ٥٢/٢١٨، كه به فرمان
حضرت در ساخت مسجد و نامگذاري آن اشاره دارد).
در اواخر سدة ٣ و اوايل سدة ٤ق اين مسجد به پايگاه فعاليتهاي شيعيان بغداد
تبديل شده بود و افزون بر اعمال عبادي، محلى مناسب براي نشر احاديث شيعى
بود (نك: دارقطنى، ١٥٩؛ شيخمفيد، ١٦٥؛ شيخطوسى، ٢٦٩)؛ در ٣١٣ق/٩٢٥م، به
مقتدر عباسى خبر رسيد كه برپايى نماز تنها سرپوشى بر فعاليت آنان است و از
همين رو به حكم مقتدر در يك روز جمعه كه انبوه شيعيان در مسجد مشغول نماز
بودند، مسجد با خاك يكسان شد و بسياري از حاضران دستگير شدند و زمين مسجد به
گورستان پشت آن ملحق گشت (ابنجوزي، ١٤/٤- ٥؛ خطيب، ١/١٠٩).
در ٣٢٨ق/٩٤٠م به دنبال درخواست شيعيان، بجكم ماكانى وزير الراضى حكم به
بازسازي و توسعة مسجد داد. بسياري از زمينهاي اطراف مسجد از جمله گورستان
نزديك آن خريداري شد و با فتواي فقها قبرهاي بسياري نبش، و بقاياي اجساد در
جايى ديگر دفن گرديد. در ساختمان مسجد گچ و آجر به كار رفت و سقف آن از
چوب ساجِ منقوش ساخته شد و بر كتيبة مسجد نام خليفه الراضى حك گرديد.
بازسازي مسجد در جمادي الاول ٣٢٩ به پايان رسيد و با تعيين احمد بن فضل
هاشمى، امام جماعت رصافه، به عنوان امام براثا از جانب خليفه، اولين نماز
جمعه در ١٨ همين ماه با حضور انبوه بغداديان و صاحب شرطه به صورت رسمى
اقامه شد (صولى، ١٣٦، ١٩٢، ٢٨٥؛ خطيب، ١/١١٠؛ همدانى، ١/١٢٠؛ ابن جوزي،
١٤/٥).
پس از آن، تاريخ براثا با حوادث و درگيريهاي متعددي پيوند خورده، و رونق
آن تابعى از نفوذ سياسى شيعه در بغداد بوده است؛ چنانكه در روزگار اقتدار
آل بويه براثا اهميتى فراوان يافت. اگرچه اصطخري در ٣٤٠ق/٩٥١م تنها از ٣
مسجد براي برگذاري نماز جمعه ياد مىكند و اشارهاي به براثا ندارد (نك:
لسترنج، ٣٢٠ ,١٥٦ )، اما به گزارش ابناثير (٨/٥٣٣)، در شعبان ٣٤٩/اكتبر ٩٦٠
كه به علت وقوع درگيري ميان اهل سنت نماز جمعه براي مدتى در دو بخش
بغداد (شرقى و غربى) تعطيل شد، در براثا با امنيت كامل بدون وقفه اقامه
مىشد. از اوايل سدة ٥ق از رونق مسجد براثا كاسته شد (همو، ٩/٣٩٣-٣٩٤؛
ابنكثير، ١٢/٢٦)، تا آنكه در ٤٥٠ق/١٠٥٨م به تعطيل كشيده شد (نك: ياقوت،
همانجا). سمعانى (د ٥٦٢ق/١١٦٧م) در گزارش خود بيان مىكند كه به روزگار او
به دستور خليفه درهاي مسجد بسته بود (٢/١٢٤).
از بازسازي و بازگشايى مسجد تا سدة ١٠ق/١٦م و دست يافتن صفويان بر بغداد
خبري در دست نيست، اما مىدانيم كه در اواسط سدة ٨ق/١٤م، شهيد اول در ديدار
خود از بغداد، در مسجد براثا درنگى داشته، و آن را مسجدي پاي برجا يافته است
(نك: ص ١٥٥).
در طول تاريخ، براثا مورد توجه و عنايت بسيار شيعيان بوده است و بسياري از
بزرگان از اين محله برخاستهاند (نك: سمعانى، ٢/١٢٤-١٢٦؛ ياقوت، همان، ١/٥٣٣
-٥٣٤)، يا بنا به وصيت خود در اين مسجد بر پيكر آنها نماز خوانده، يا در براثا
دفن شدهاند (نك: صولى، ٨٣، ٢٤٩). از مشاهير اين كسان ابوالعباس ضَبّى وزير
است كه پيكر وي از براثا به سمت كربلا تشييع شد (نك: ياقوت، ادبا، ٢/١١٠؛
امينى، ٤/١٥١). در فضيلت اين مسجد سخن بسيار رفته است (نك: مجلسى، ٩٩/٢٦-٣٠؛
قمى، ٤٨٨-٤٩٠) و از جمله فضايل اين محل يا مسجد، وقوع ردالشمس براي حضرت
على (ع) را برشمردهاند (نك: اربلى، ١/٢٨٥- ٢٨٦؛ مجلسى، ٤١/٧٣). در برخى
روايات شيعى بجز حضرت امير(ع)، براثا به عنوان جايگاه نماز حضرت مريم،
حضرت عيسى و حتى حضرت ابراهيم (ع) معرفى شده است (نك: راوندي، ٢/٥٥٣ -
٥٥٤؛ مجلسى، ١٤/٢١١-٢١٢؛ نوري، ٣/٤٣٠). از همين روست كه در منابع روايى
اماميه و به تبع آن در منابع فقهى و كتب ادعيه، بر فضيلت نماز در اين
مسجد تأكيد شده (حر عاملى، ٥/٢٨٧- ٢٨٨؛ مجلسى، ٩٩/٢٦؛ نيز شهيد اول، همانجا؛
قمى، ٤٨٨)، چنانكه در مبحث اعتكاف، اين مسجد از جملة ٦ مسجد خاص بوده است
(كاشف الغطاء، ٢/٣٣٥).
گفتنى است كه گاه براثا با مسجد ديگري با عنوان مشهد العتيقه (يا مشهد
المنطقه) در جنوب شرقى شهر منصور ميان كاظمين و جعيفر كنونى خلط شده است؛
شايد پس از ويرانى براثا، شيعيانْ مشهد العتيقه را براثا ناميدند تا نام براثا
از يادها محو نگردد (جواد، ٨٥، ٩٨).
على بن حسن حسينى پيشينة براثا را در كتابى با عنوان تاريخ مسجد براثا
بررسى كرده است (نجف، ١٣٨٥ق/١٩٦٥م) و محمد سماوي ارجوزهاي در تاريخ براثا
دارد كه ضمن اشاره به نام راويان روايتِ مربوط به فضل براثا، موضع اين
دو مسجد را به طور دقيق مشخص كرده است (نك: خليلى، ١/٢١، حاشية ١، نيز ٣٢،
حاشية ١).
امروزه با توسعة شهر كاظمين، محلة براثا به اين شهر متصل، و در مغرب
بزرگراه بغداد كاظمين واقع شده است و مقام حضرت على (ع) در قبلهگاه
مسجد قرار دارد.
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن جوزي، عبدالرحمان، المنتظم، به كوشش محمد
عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بيروت، ١٤١٢ق/١٩٩٢م؛ ابن حوقل، محمد،
صورة الارض، به كوشش كرامرس، ليدن، ١٩٣٨م؛ ابن كثير، البداية؛ اربلى، على،
كشف الغمة، بيروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ امينى، عبدالحسين، الغدير، تهران، ١٣٦٦ش؛
بحرانى، هاشم، مدينة معاجز الائمة الاثنىعشر (ع)، قم، ١٤١٣ق؛ جواد، مصطفى و
احمد سوسه، دليل خارطة بغداد المفصل، بغداد، ١٣٧٨ق/١٩٥٨م؛ حر عاملى، محمد،
وسائل الشيعة، قم، ١٤١٤ق؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
خليلى، جعفر، موسوعة العتبات المقدسة، قسم الكاظمين، بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛
دارقطنى، على، سؤالات حمزة بن يوسف السهمى، به كوشش موفق بن عبدالله بن
عبدالقادر، رياض، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ راوندي، سعيد، الخرائج و الجرائح، قم،
١٤٠٩ق؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب، به كوشش عبدالرحمان معلمى يمانى،
حيدرآباد دكن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ شهيد اول، محمد، ذكري الشيعة، چ سنگى، ١٢٧٢ق؛
شيخ طوسى، محمد، الامالى، قم، ١٤١٤ق؛ شيخ مفيد، محمد، امالى، به كوشش
استاد ولى و غفاري، قم، ١٤٠٣ق؛ صولى، محمد، الاوراق، اخبار الراضى بالله و
المتقى لله، به كوشش هيورث دن، قاهره، ١٩٣٥م؛ طريحى، فخرالدين، مجمع
البحرين، نجف، ١٣٧٨ق بب؛ قمى، عباس، مفاتيح الجنان، تهران، ١٣٩١ق؛ كاشف
الغطاء، جعفر، كشف الغطاء، چ سنگى، تهران، ١٢٧١ق؛ مجلسى، محمد باقر،
بحارالانوار، بيروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ نوري، حسين، مستدرك الوسائل، قم، ١٤٠٧ق؛
همدانى، محمد، تكملة تاريخ الطبري، به كوشش آلبرت يوسف كنعان، بيروت،
١٩٦١م؛ ياقوت، ادبا؛ همو، بلدان؛ يعقوبى، احمد، «البلدان»، همراه الاعلاق
النفيسة ابن رسته، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٩١م؛ نيز:
Fraenkel, S., Die aram L ischen Fremdw N rter im Arabischen, Hildesheim, ١٩٦٢;
Le Strange, G., Baghdad During the Abbasid Caliphate, Westport, ١٩٨٣.
مريم صادقى