دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٦٣
| بديعىسمرقندي جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٦٣ |
بَديعىِسَمَرْقَنْدي، يوسف (د٨٩٧ق/١٤٩٢م)، متخلصبهبديعى، اديب و سخنور
قرن ٩ق/١٥م. از زندگانى او اطلاعات اندكى بر جاي مانده است. از آنجا كه
وي در اندجان (شهري در فرغانه) به دنيا آمد (خواندمير، حبيب...، ٤/٣٣٧)،
برخى منابع او را با نسبت اندجانى خواندهاند (صبا، ١٠٢؛ نفيسى، ١/٣٢٣).
بديعى از خردسالى به شعر و شاعري روي آورد. در آغازِ نوجوانى رهسپار سمرقند
شد و به فراگيري دانش و فنون شعر پرداخت. در آنجا با مولانا صفايى، شاعر
اندجانى آشنا شد و در حلقة شاگردان او درآمد. پيوند دوستانه و عميق ميان آن
دو سبب شد كه برخى بديعى را با تخلص و شهرت صفايى بخوانند، اما اين موضوع
سبب رنجش شاعر جوان مىشد(عليشير، ٤٨، ٢٢٢؛ خواندمير،همانجا؛
آقابزرگ،٩(١)/١٣١). گفتهاند كه اشعار ايام نوجوانى او از پختگى لازم
برخوردار نبود؛ با اين حال، وي پس از وقوف به صنايع شعري و فراگرفتن
عروض، بديع و معانى و بيان در سرودن انواع شعر تبحر يافت (عليشير، خواندمير،
صبا، همانجاها).
بديعى در عهد محمد بايسنقر به شهرت رسيد (دولتشاه، ٤١٢) و در دوران سلطان
حسين بايقرا (حك ٨٧٢ -٩١١ق/١٤٦٧- ١٥٠٥م) از ماوراءالنهر به هرات آمد و در
درگاه او تقرب و حرمت بسيار يافت (خواندمير، همانجا، نيز، خلاصة ...، ٣٠-٣١؛
صبا، همانجا). وي پس از سفر به نواحى مختلف خراسان و به روايتى دكن هند
(عليشير، همانجا؛ على حسنخان، ٥٨؛ صفا، ٤/١٢٠)، سرانجام به سرخس آمد. او در
همين شهر درگذشت و در مقبرة شيخ لقمان پرنده (بابالقمان) به خاك سپرده شد؛
به اين مناسبت، گاهى او را سرخسى هم ناميدهاند (واله، ١١٨؛ عليشير، ٤٩،
٢٢٢؛ خواندمير، حبيب، همانجا).
از بديعى ابياتى پراكنده در تذكرهها باقى مانده، و ديوانى از وي تاكنون
به دست نيامده است (نك: عليشير، همانجا؛ خواندمير، خلاصة، ٣١؛ صديق حسن خان،
١٦؛ على حسنخان، ٥٨ -٥٩؛ صبا، ١٠٣). بديعى در فن معما چيره دست بود و
رسالهاي با عنوان شرح معما در تبيين قواعد معما و نجوم تأليف كرد.اين
رساله در ٨٩٤ق/١٤٨٩م نگاشته شده، و مشتمل بر ١٠ «شجره» است (عليشير، ٤٩،
٢٢٢؛ خواندمير، حبيب، همانجا؛ منزوي، خطى مشترك، ١٤/١٣). دستنويسى از اين
اثر در كتابخانة پنجاب نگهداري مىشود (همانجا؛ حسين، ٣/٦٥٠). همچنين استقبال
او از قصيدة «مرآت الصفا» مشهور است (عليشير، آقابزرگ، همانجاها).
در برخى منابع متأخر به اثر ديگري از بديعى با عنوان مثلثات منظوم يا نصاب
مثلث اشاره شده است (حسين، منزوي، همانجاها)، در حالى كه برخى احتمال
مىدهند كه اين اثر به شاعر سدة ١٠ق/١٦م، بديعى تبريزي تعلق داشته باشد،
به خصوص كه در همة موارد نام مؤلف با ابهام آمده است (همو، خطى، ٣/٢٠٢٢؛
خطى مشترك، ١٤/٣٠٢-٣٠٣؛ تربيت، ٦٥ - ٦٦؛ نيز نك: مشار، ٥/٥٢٢٠).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ تربيت، محمدعلى، دانشمندانآذربايجان، تهران،١٣١٤ش؛
حسين،محمدبشير، فهرستمخطوطاتشيرانى، لاهور،١٩٧٣م؛ خواندمير،غياثالدين، حبيب
السير، به كوشش محمد دبيرسياقى، تهران، ١٣٦٢ش؛ همو، خلاصةالاخبار، به كوشش
گويا اعتمادي، كابل، ١٣٤٥ش؛ دولتشاه سمرقندي، تذكرةالشعراء، به كوشش
ادواردبراون، ليدن، ١٣١٨ق؛ صبا، محمد مظفر حسين، تذكرة روز روشن، به كوشش
محمد حسين ركنزادة آدميت، تهران، ١٣٤٣ش؛ صديق حسن خان، محمد، نگارستان
سخن، به كوشش محمد عبدالمجيدخان، كلكته، ١٢٩٣ق؛ صفا، ذبيح الله، تاريخ
ادبيات در ايران، تهران، ١٣٥٦ش؛ على حسن خان، صبح گلشن، به كوشش محمد
عبدالمجيدخان، كلكته، ١٢٩٥ق؛ عليشير نوايى، مجالس النفائس، ترجمة شاه محمد
قزوينى، به كوشش على اصغر حكمت، تهران، ١٣٦٣ش؛ مشار، خانبابا، فهرست
كتابهاي چاپى فارسى، تهران، ١٣٥٥ش؛ منزوي، خطى؛ همو، خطى مشترك؛ نفيسى،
سعيد، تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى، تهران، ١٣٤٤ش؛ واله
داغستانى، عليقلى، رياض الشعراء، نسخة خطى كتابخانة ملى ملك، شم ٤٣٠٤.
ليلا پژوهنده