دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٠٧
| باخمرا جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٠٧ |
باخَمْرا، قريهاي از ناحية كوفه در عراق. اين قريه ميان كوفه و واسط واقع
بود. فاصلة آن به كوفه نزديكتر، و در ١٦ يا ١٧ فرسخى شرق اين شهر قرار داشت
(ياقوت، ١/٤٥٨؛ نيز نك: ابن قتيبه، ٢١٣). مسعودي آن را از سرزمين طَفّ (از
نواحى كوفه) شمرده است (٤/١٤٨)، اما امروزه موقعيت باخمرا را نمىتوان
دقيقاً تعيين كرد. اين نام در زبان آرامى به معناي خمخانه است ( ٢ .(EI
شهرت باخمرا به سبب جنگى است كه در آنجا ميان ابراهيم بن عبدالله (ه م)،
از نوادگان امام حسن(ع)، و لشكر منصور خليفة عباسى، روي داد و به «وقعة
باخمري» معروف است (نك: ابوالفرج، ٣٨٢، ٤٢٠). ابراهيم همزمان با آغاز بناي
بغداد (اول رمضان ١٤٥ق/ ٢٣ نوامبر ٧٦٢م)، توسط منصور (نك: طبري، ٧/٦٢٤، ٦٣٤)،
در بصره قيام كرد و پس از بيعت گرفتن از مردم، بر شهر چيره شد و با فرستادن
لشكريان و عاملان خود، بر اهواز، فارس و واسط نيز استيلا يافت و پس از آن
آهنگ كوفه كرد. در ذيقعدة ١٤٥ در باخمرا ميان او و لشكر عباسى به سركردگى
عيسى بن موسى، عم منصور جنگى سخت درگرفت. نخست پيروزي با سپاه ابراهيم
بود، اما با حملة مجدد گروهى از لشكريان عيسى، ابراهيم بر اثر اصابت تيري
درگذشت و جمعى از يارانش (٤٠٠ تا ٥٠٠ نفر) كه از زيديه بودند، كشته شدند
(خليفه، ٢/٦٤٩ -٦٥٠؛ يعقوبى، ٢/٣٧٦-٣٧٩؛ طبري، ٧/٦٣٤ -٦٤٧؛ قس: ابن حبيب، ٣٥؛
بيهقى، ١/٤١٠). بدينگونه، اين نهضت علوي كه اساس خلافت عباسى را سخت به
مخاطره افكنده بود، درهم شكست. برخى باخمرا را «بدر الصغري» خواندهاند
(ابوالفرج، ٣٦٥؛ ذهبى، ٦/٢٢٤). ابوحنيفه، امام حنفيان نيز كه به پيوستن به
قيام ابراهيم فتوا داده بود، كشته شدگان در باخمرا را با شهداي بدر برابر
دانسته است (نك: ابوالفرج، ٣٦٤؛ ابن عنبه، ١٠٩). به اين ترتيب، ابراهيم
به «قتيل باخمرا» (ابونصر، ٩، ٦٥؛ بيهقى، ٢/٥٥٤)، و «صاحب باخمرا» (ابن ابى
الحديد، ١٥/٢٧٢) مشهور شد. دعبل خزاعى در قصيدة تائية معروف خود، به قبر
ابراهيم در باخمرا اشاره دارد (ص ١٣٦؛ مسعودي، همانجا). گور ابراهيم در سدة
٧ق زيارتگاه مردم بوده است (نك: ياقوت، همانجا؛ هروي، ٧٧).
مآخذ: ابن ابى الحديد، عبدالحميد، شرح نهج البلاغة، بهكوشش محمد ابوالفضل
ابراهيم، قاهره، ١٩٦٢م؛ ابن حبيب، محمد، المحبر، به كوشش ايلزه ليشتن
اشتتر، حيدرآباددكن، ١٣٦١ق/١٩٤٢م؛ ابن عنبه، احمد، عمدة الطالب، نجف،
١٣٨١ق/ ١٩٦١م؛ ابن قتيبه، عبدالله، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره،
١٩٦٠م؛ ابوالفرج اصفهانى، مقاتل الطالبيين، به كوشش احمد صقر، قاهره،
١٣٦٨ق/١٩٤٩م؛ ابونصر بخاري، سهل، سرّ السلسلة العلوية، نجف، ١٣٨١ق/١٩٦٢م؛
بيهقى، على، لباب الانساب، به كوشش مهدي رجايى، قم، ١٤١٠ق؛ خليفة بن
خياط، تاريخ، به كوشش سهيل زكار، دمشق، ١٩٦٨م؛ دعبل خزاعى، ديوان، به
كوشش عبدالصاحب عمران دجيلى، بيروت، ١٩٧٢م؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء،
به كوشش حسين اسد، بيروت، ١٤٠٥ق/ ١٩٨٥م؛ طبري، تاريخ؛ مسعودي، على، مروج
الذهب، به كوشش شارل پلا، بيروت، ١٩٧٣م؛ هروي، على، الاشارات الى معرفة
الزيارات، به كوشش ژ.سوردل تومين، دمشق، ١٩٥٣م؛ ياقوت، بلدان؛ يعقوبى،
احمد، تاريخ، بيروت، ١٣٧٩/ ١٩٦٠م؛ نيز: . ٢ EI
محمدرضا ناجى