دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٣١
| بحري جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٣١ |
بَحْري، قاضى محمود (١٠٤٢-١١٣٠ق/١٦٣٢- ١٧١٨م)، عارف و شاعر مشهور دكن. بحري
در گوگى (از توابع بيجاپور دكن) زاده شد و ٢٠ سال نخست زندگى را در آنجا
سپري كرد. نام پدرش شيخ بحرالدين بود و به همين سبب، وي تخلص بحري را
براي خود برگزيد. او در تصوف مريد شيخ محمدباقر از سلسلة قادريه بود، ولى
مدتى در طريقة چشتيه نيز سلوك كرد (نسيم، ٢١٧؛ يونس شاه، ١/١٩٨؛ احمدجان،
٦٣).
از زندگى او اندكى مىدانيم و شايد تنها در مثنوي من لگن اشاراتى به احوال
او در روزگار جوانيش آمده باشد (خان، .(٣١ وي در ١٠٩٥ق از زادگاه خود به
بيجاپور سفر كرد و در اواخر سالهاي حكومت سكندر عادل شاه
(١٠٨٣-١٠٩٧ق/١٦٧٢-١٦٨٦م) در آنجا اقامت داشت، ولى هنگامى كه اورنگزيب در
١٠٩٧ق بيجاپور را فتح كرد و به سلطنت عادل شاه پايان داد، بحري روانة
حيدرآباد شد و در راه راهزنان هر آنچه او با خود داشت، غارت كردند و از آن
جمله مجموعة آثارش نيز از دست رفت. از همين رو، بيشتر غزليات و قصايد و
رباعيات فارسى و دكنى بر جا مانده از بحري مربوط به بعد از سال ١٠٩٧ق است
(جالبى، ١/٥٢٠ - ٥٢١؛ سكسينه، ٦٩).
از معاصران بحري در دكن مىتوان از ولى دكنى نام برد. شايد اين دو تا
حدودي از يكديگر متأثر نيز بودهاند، زيرا شباهت بسياري ميان آثار بحري و ولى
دكنى مشاهده مىشود و به همين سبب، برخى غزلهاي بحري را به ولى نسبت
مىدهند.
بحري در اشعار دكنى خود از مضامين اشعار فارسى نيز الهام گرفته است، چنانكه
ترجمة تركيبات و تعبيرات شعر فارسى را در كلام او بسيار مىبينيم. گرايش به
سبك ريخته نيز از ويژگيهاي كلام اوست (جالبى، ١/٥٢٢؛ يونس شاه، ١/١٩٩).
قاضى محمود بحري در زادگاه خود گوگى درگذشت و در همانجا به خاك سپرده شد
(جالبى، ١/٥٢٠؛ خان، .(٣٢
آثار:
١. مثنوي من لگن، اثر مشهور صوفيانة بحري به زبان دكنى است كه ظاهراً آن
را به دستور حاكم حيدرآباد سروده، و در ١١١٢ق/١٧٠٠م به پايان رسانده است
(جالبى، ١/٥٢١؛ خان، .(٣٢-٣٣ نسخهاي از اين اثر در كتابخانة دولتى نسخههاي
شرقى مدرس نگهداري مىشود (چندرسكهران، .(II/٥٦٨ در اين مثنوي نسبتاً طويل
سراينده از اصول تصوف و تزكية نفس سخن مىگويد. شمار ابيات آن ٧٩٠ ،٣است
(سكسينه، نيز احمدجان، همانجاها؛ نسيم، ٢١٨).
٢. عروس العرفان، به نثر فارسى، در زمينة تصوف و موضوعات اخلاقى در قالب
حكايات. اين اثر در ١١١٧ق/١٧٠٥م به اتمام رسيد؛ برخى آن را برگردانى از
مثنوي من لگن او به فارسى مىدانند. نسخههايى از اين اثر در كتابخانة موزة
ملى پاكستان (كراچى) و كتابخانههاي دانشگاههاي بمبئى و لاهور نگهداري
مىشود (سرفراز، ١١٤ ؛ ايوانف، ٦١٦ ؛ نوشاهى، ٢٣٨-٢٣٩).
٣. بنگاب نامه، اشعار عرفانى بحري به زبان دكنى است، شامل ١٢ بند كه هر
بند آن «جام» عنوان دارد و در هر جام به وصف بنگ از نظر عرفانى پرداخته
است. نسخههاي اين اثر در كتابخانة سالار جنگ و ادارة ادبيات اردو در حيدرآباد
موجود است (جالبى، همانجا؛ خان، .(٣١
٤. ديوان بحري، كلياتى شامل ١١١ غزل (با مضمون عرفانى و به ترتيب حروف
تهجى)، ٢ قصيده و ٤ مرثيه؛ اين كتاب به كوشش محمد حفيظ سيد در لكهنو به
چاپ رسيده است (نك: جالبى، همانجا؛ مارشال، .(١٠١
٥. دستورالعمل، رسالهاي است عرفانى، شامل اندرزها و راهنماييهاي شيخى براي
ارشاد سالكان در آغاز سلوك. نسخههايى از اين اثر در كتابخانة «اينديا آفيس» و
كتابخانة انجمن آسيايى بنگال موجود است (اته، ؛ I/١٠٦١ ايوانف، همانجا).
٦. حكايت، مثنوي كوتاهى به زبان دكنى منسوب به بحري كه داراي مضامين
دينى و اخلاقى است. اين مثنوي در كتابخانة انجمن آسيايى بنگال موجود است
(همو، ٤٧٨ ؛ مارشال، همانجا).
٧. شرح غزل حكيم ناصرخسرو، شرح مختصري از برخى قصايد ناصرخسرو است كه به
شمارة ٦١١ در فهرست كتابخانة دولتى نسخه هاي شرقى مدرس به ثبت رسيده است
(چندرسكهران، .(II/٦٨٣
مآخذ: احمدجان، صغير، تاريخ زبان و ادب اردو، كراچى، ١٩٨٧م؛ جالبى، جميل،
تاريخ ادب اردو، لاهور، ١٩٧٥م؛ سكسينه، رام بابو، تاريخ ادب اردو، ترجمة
محمد عسكري، لاهور، ١٩٦٧م؛ نسيم، ا. د.، «مشائخ اوردوسري مصنفين»، تاريخ
ادبيات مسلمانان پاكستان و هند، لاهور، ١٩٧١م، ج ٦؛ نوشاهى، عارف، فهرست
نسخههاي خطى فارسى موزة ملى پاكستان، اسلامآباد، ١٣٦٢ش؛ يونس شاه، تذكرة
نعت گويان اردو، ايبتآباد، ١٩٨٢م؛ نيز:
, T., A Descriptive Catalogue of the Islamic Manuscripts in the Government
Oriental Manuscripts Library, Madras, ١٩٥٠; Eth E , H., Catalogue of Persian
Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, ١٩٠٣; Ivanov, W.,
Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the Collection of
the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٨٥; Khan, M. H., X Dakhn / - Urdu n ,
History of Medieval Deccan, ed. H. K. Sherwani, Andhra Pradesh, ١٩٧٤, vol. II;
Marshall, D. N., Mughals in India, London / New York, ١٩٨٥; Sarfar ? z, A., A
Descriptive Catalogue of the Arabic, Persian and Urdu Manuscripts in the Library
of the University of Bombay, Bombay, ١٩٣٥.
مرجان افشاريان