دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٧٩
| باغندي جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٧٩ |
باغَنْدي، ابوبكر محمد بن محمد بن سليمان ازدي (ح ٢١٠- ذيحجة ٣١٢ق/٨٢٥ -
مارس ٩٢٥م)، محدث نامى عراق. وي به باغند - ظاهراً يكى از قراي واسط -
منسوب است (سمعانى، ٢/٤٥؛ ياقوت، ذيل باغند). در برخى از منابع نام اشهر او
به صورت ابن باغندي نيز آمده است (سمعانى، همانجا؛ خطيب، ٣/٢٠٩).
نخستين سماع باغندي در ١٧ سالگى در واسط بوده (ذهبى، سير...، ١٤/٣٨٣) كه با
سفر به سرزمينهاي بسيار براي كسب حديث و ديگر علومادامهيافته است (سهمى،
١٨٩؛سمعانى، خطيب،همانجاها). از مشايخ او مىتوان به محمد بن عبدالله بن
نُمَير، ابوبكر و عثمان پسران ابوشيبه، شيبان بن فروخ اَيلى، على بن
مَدينى، محمد بن عبدالملك ابن ابى الشوارب، سُوَيد بن سعيد حَدَثانى،
دُحَيم دمشقى، هشام بن عمّار مصري و حارث بن مسكين اشاره كرد (سمعانى،
خطيب، ذهبى، همانجاها). او شاگردان و راويان نامدار بسياري داشت كه از آن
ميان مىتوان سليمان بن احمد طبرانى، ابوجعفر طَحاوي، ابوحفص ابن شاهين،
ابوبكر اسماعيلى، قاضى حسين مَحاملى، ابن مَخْلَد دوري، ابواحمد حاكم،
ابوبكر ابن مُقْري، ابوعمر ابن حَيّويه، ابوبكر شافعى، ابوالعباس ابن
عُقْده و دِعِلج بن احمد سجزي را نام برد (طحاوي، ١/١٧٧، ٢٨٠، جم ؛
اسماعيلى، ١/٤٣٩؛ سهمى، ٢٥٤؛ خطيب، ٣/٢٠٩- ٢١٠؛ ذهبى، همان، ١٤/٣٨٤). عمر دراز
باغندي موجب گشته است تا در ميان وفيات شاگردان او تا حدود نيم قرن تفاوت
باشد.
به رغم دارا بودن اسانيد عالى، و وجود نام مشايخى مشهور در ميان استادان و
شاگردان وي، در باب جايگاه رجالى باغندي بسيار اختلاف است و رجاليان به
جرح و تعديل و بيان ايراداتى بر او پرداختهاند. شماري از ايشان وي را ضعيف
و كثير الخطا، مدلّس و حتى گاه كذاب دانسته، و غالباً تكيه بر حفظ را بر وي
خرده گرفتهاند (مثلاً نك: ابن عدي،٦/٢٣٠٢؛ابنجوزي، كتاب الضعفاء...،
٣/٩٧؛براينظر دارقطنى و برقانى، نك: سبط ابن عجمى، ٥٣ -٥٤؛ ذهبى، ميزان...،
٤/٢٦-٢٧، سير، ١٤/٣٨٦)، اما عدهاي نيز او را حافظ ، و از بحور حديث دانسته، و
وثاقت و صدق او را تأييد كردهاند (مثلاً نك: همو، ميزان، ٤/٢٧؛ ابن حجر،
لسان...، ٥/٣٦٠). گفتنى است كه در شمار صحيحنويسان متأخر، كسانى چون
ابونعيم اصفهانى در مستخرج خود بر صحيح مسلم، و ضياء مقدسى در الاحاديث
المختارة احاديث او را به ثبت آوردهاند (نك: ابونعيم، ١/٥٠، ٢٧٦، جم ؛ ضياء
مقدسى، ١/٤٠٠؛ نيز نك: خطيب، ٣/٢١٣).
دربارة وسعت دانش او در حديث، برخى منابع از توانايى او در پاسخگويى به
٣٠٠ هزار مسألة حديثى، و نيز احتجاج غالب مشايخ علم حديث به روايات و
احاديث او سخن به ميان آوردهاند (نك: همو، ٣/٢١٠، ٢١٣؛ ابن جوزي، المنتظم،
٦/١٩٣؛ ذهبى، سير، ١٤/٣٨٤). باغندي افزون بر حديث در علم قرائت نيز توانا
بود. وي قرائت را نزد هشام بن عمار آموخت و كسانىچون ابوطيب احمدبنسليمان
و محمدبنابراهيم زادان اين دانش را نزد او فرا گرفتند (نك: ابن جزري،
٢/٢٤٠).
باغندي آثاري از خود برجاي نهاد كه مشهورترين آنها مسند عمر بن عبدالعزيز
است كه به كوشش محمد عوامه در دمشق (١٤٠٤ق) به چاپ رسيده است. الامالى
(يا المجالس ) اثر ديگر اوست كه نسخهاي از آن در كتابخانة تيمورية مصر
نگهداري مىشود (تيموريه، ٢/٢٥٩؛ براي تداول آن، مثلاً نك: ابن حجر، فتح...،
٤/٢٤٦). تأليف ديگر او الفرائض و المواريث است كه بر پاية آراء و آثار سفيان
ثوري و به قلم باغندي گرد آمده بوده است (فاسى، ١/٣٢٠؛ رودانى، ٣٢٤- ٣٢٥).
سرانجام گفتنى است كه كحاله به اثري از او با عنوان مما رواه الاكابر عن
الاصاغر من الافراد در حديث اشاره كرده است (١١/٢٢١؛ قس: كتانى، ١٦٣).
مآخذ: ابنجزري، محمد، غاية النهاية، به كوشش برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ق/ ١٩٣٣م؛
ابن جوزي، عبدالرحمان، كتاب الضعفاء و المتروكين، به كوشش ابوالفدا عبدالله
قاضى، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ همو، المنتظم، حيدرآباد دكن، ١٣٥٧ق؛ ابن حجر،
احمد، فتح الباري، بيروت، ١٣٧٩ق؛ همو، لسان الميزان، قاهره، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
ابن عدي، عبدالله، الكامل، بيروت، ١٩٨٥م؛ ابونعيم اصفهانى، احمد، المسند
المستخرج، به كوشش محمد حسن شافعى، بيروت، ١٩٩٦م؛ اسماعيلى، احمد، معجم
الشيوخ، به كوشش زياد محمد منصور، مدينه، ١٤١٠ق؛ تيموريه، فهرست؛ خطيب
بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ ذهبى، محمد، سير اعلام النبلاء،
به كوشش شعيب ارنؤوط و ديگران، بيروت، ١٤٠٤ق/ ١٩٨٤م؛ همو، ميزان الاعتدال،
به كوشش علىمحمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ رودانى، محمد، صلة الخلف،
بهكوشش محمد حجى، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ سبط ابن عجمى، ابراهيم، التبيين
لاسماء المدلسين، به كوشش يحيى شفيق، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ سمعانى،
عبدالكريم، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ سهمى، حمزه، تاريخ جرجان،
بيروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ ضياء مقدسى، محمد، الاحاديث المختارة، به كوشش
عبدالملك عبدالله دهيش، مكه، ١٤١٠ق؛ طحاوي، احمد، شرح معانى الا¸ثار، به
كوشش محمد زهري نجار، بيروت، ١٣٩٩ق؛ فاسى، محمد، ذيل التقييد، به كوشش
كمال يوسف حوت، بيروت، ١٤١٠ق؛ كتانى، محمد، الرسالة المستطرفة، استانبول،
١٩٨٦م؛ كحاله، عمررضا، معجم المؤلفين، بيروت، دار احياء التراث العربى؛
ياقوت، بلدان.
فرامرز حاج منوچهري