دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤١٤
| بالىافندي جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤١٤ |
بالى اَفَنْدي (د صفر ٩٦٠/فورية ١٥٥٣)، معروف به صوفيَّوي (صوفيهلى)، متصوف
عثمانى.
بالى در استرومچه كه امروزه در خاك آلبانى قرار دارد، متولد شد؛ سپس در شهر
صوفيه - بلغارستان - اقامت گزيد و اشتهارش به صوفيوياز همينروست.وي در
همان شهر بهتحصيلپرداخت(مجدي، ٥٢١؛ بروسهلى، ١/٤٢)؛ سپس به استانبول رفت
و در زمرة مريدان شيخ قاسم چلبى - كه در روستاي بابانقاش در نزديكى
استانبول مدفون است - قرار گرفت و خليفة او شد (همانجا؛ ثريا، ٢/٤). از اينرو،
به خليفة الصوفيوي نيز معروف است (نك: I/٧٩٣ S, ؛ GAL, كحاله، ٣/٣٨). سلطان
سليمان قانونى به وي توجهى خاص داشت، چنانكه در برخى از لشكركشيها نيز
همراه سلطان بود (مجدي، ٥٢٢؛ ثريا، همانجا). بالى افندي بعدها به طريقت
خلوتيه پيوست و از مشايخ اين طريقت گرديد و مريدان بسيار تربيت كرد («دائرة
المعارف زبان...١»، .(I/٣٠٥ وي سرانجام در شهر صوفيه درگذشت و در محلى به
نام «صلاحيه» به خاك سپرده شد. عبدالرحمان بن عبدالعزيز كه از قضات آن
روزگار بود، مسجد و زاويهاي بر آرامگاه او بنا نمود(مجدي، ثريا، همانجاها).
آثار: از بالى افندي آثاري چند در عرفان بر جا مانده است:
١. اطوار سبعه، رسالهاي است در اطوار سبعة صوفيان كه آن را اصول فقر نيز
ناميدهاند (بروسهلى، همانجا؛ بغدادي، ١/٢٣٠). نسخهاي از اين رساله در
كتابخانة سليمانيه (شم ٧٢/٢٩٧) موجود است («فهرست...٢»، .(٢١
٢. رسالة قضا و قدر (مجدي، ٥٢١؛ بروسهلى، همانجا؛ حاجى خليفه، ١/٨٨٣؛ كحاله،
همانجا). نسخة خطى آن در كتابخانة سليمانيه (بخش دارالمثنوي، شم ٢/٥٥)
نگاهداري مىشود («دائرة المعارف ديانت...٣»، .(V/٢١
٣. رسالة التصوف . نسخهاي از آن (شم ٣/٤٣٣) در بخش طاهر آقا در كتابخانة
سليمانيه موجود است (همانجا).
٤. شرح فصوص الحكم محيىالدين ابن عربى، كه مشهورترين اثر بالى افندي
است. اين شرح كه به زبان تركى است (نك: مجدي، ٥٢٢؛ حاجى خليفه، ٢/١٢٦٣؛
بروسهلى، همانجا؛ I/٧٩٢-٧٩٣ S, )، GAL, در ميان شروح مختلف فصوص الحكم از
اهميت خاصى برخوردار است (ابراهيمىدينانى، ٢٩-٣٠). اين اثر در ١٣٠٩ق در
استانبول چاپ شده است.
٥. شرححديثكنت كنزاً مخفياً (حاجىخليفه، ٢/١٠٤٠؛بروسهلى، همانجا)، كه نسخة
خطى آن در كتابخانة سليمانية استانبول (شم ١٨٦٤) نگهداري مىشود («دائرة
المعارف ديانت»، همانجا).
از ديگر آثار وي قصة ابراهيم عليه السلام، واردات، مجموعة النصايح، و برخى
اشعار صوفيانه (براي نسخ آنها، نك: همانجا) را مىتوان نام برد.
مآخذ: ابراهيمىدينانى، غلامحسين، مقدمه بر شرح فصوص الحكم مؤيدالدين جندي،
به كوشش جلالالدين آشتيانى، مشهد، ١٣٦١ش؛ بروسهلى، محمدطاهر، عثمانلى
مؤلفلري، استانبول، ١٣٣٣ق؛ بغدادي، هديه؛ ثريا، محمد، سجل عثمانى (تذكرة
مشاهير عثمانيه)، استانبول، ١٣١١ق؛ حاجى خليفه، كشف؛ كحاله، عمررضا، معجم
المؤلفين، بيروت، ١٩٥٧م؛ مجدي محمد افندي، حدائق الشقائق (ذيل الشقائق
النعمانية )، به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛ نيز:
GAL,S; T O rk dili ve edebiyat o ansiklopedisi, Istanbul,١٩٧٧; T O rkiye diyanet
vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul,١٩٩٢; T O rkiye yazmalar o toplu
katalogu, Ankara, ١٩٨١.
بخش عرفان