دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٧٣
| باعيناثا جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٧٣ |
باعَيْناثا، شهر و روستايى كهن در شمال عراق.
١. شهر: باعيناثا شهري از ديار ربيعه بود و در راه موصل به نصيبين قرار داشت
و فاصلة آن با موصل (در جنوب شرقى) ١٣ فرسخ و با نصيبين (در شمال غربى) ٢١
فرسخ بود. شهرهايى كه بين موصل و نصيبين واقع بودند، عبارتند از بَلَد،
باعيناثا، بَرقَعيد، اَذرَمه و تلّ فَراشه (نك: ابن خردادبه، ٩٥؛ قس: قدامه،
٢١٤، كه مسافت ميان اين شهرها را با اندكى تفاوت ياد كرده است؛ لسترنج،
نقشة شم .(٣ يعقوبى (٢/٤٧٦) نيز باعيناثا را در يك منزلى نصيبين نوشته است.
بنا به نوشتة يك منبع سريانى، باعيناثا ميان شَلْمَث و ده باشوش واقع
بوده كه يكى از اشراف عرب مسيحى به نام حُجَير ديري در آن ساخته بوده
است. با توجه به اينكه اين نواحى در نزديكى موصل قرار داشتهاند،
باعيناثاي ياد شده نيز احتمالاً در حوالى موصل واقع بوده است؛ هرچند احتمال
قرار گرفتن آن در مشرق موصل نيز مىرود، به خصوص كه شوش و عَقر حُمَيديه
كه در نزديكى آن ذكر شدهاند، در مشرق موصل بودهاند (هوفمان، .(٢٢٤ به گفتة
ابن حوقل (١/٢١٨) باعيناثا حد [شرقى] استان (كوره) باعَربايا (ه م) در ناحية
موصل محسوب مىشد. ابوتمام در شعر خود از «ارض باعيناثا» و برقعيد ياد كرده
است (١/٣٢٤). به نوشتة لسترنج (ص ٩٩ ، نيز نك: نقشة شم ٣ )، وصفى كه مقدسى
از باعيناثا به دست داده، راجع به همين شهر است. به گفتة مقدسى (ص ١٣٩)
باعيناثا جايى خوش آب و هوا و خرم بود و داراي ٢٥ محله كه بين اين محلهها
باغها و آبها بود، به گونهاي كه از لحاظ رفاه و ارزانى در عراق مانند
نداشت. هم به گفتة او (ص ٣٥) باعيناثا از جهت وفور نعمت و ارزانى و ميوه
همسنگ با شهرهايى مانند قيساريه، خُجَنده، دينور و نوقان بود.
در ٢٢٣ق/٨٣٨م عُجَيف بن عَنبَسه از سرداران معتصم عباسى كه با عباس بن
مأمون برضد خليفه توطئه كرده بود، گرفتار آمد و در همين باعيناثاي موصل
درگذشت و يا از رنج تشنگى جان داد و در تل باعيناثا مدفون شد (يعقوبى،
همانجا؛ طبري، ٩/٧٦-٧٧؛ ابن اثير، ٦/٤٩٢-٤٩٣). در ٣٠٤ق/٩١٦م نيز مونس مظفر
(خادم)، سردار عباسيان به هنگام لشكركشى به بلاد روم، ولايتِ بخشى از بلاد
ربيعه، يعنى بلد و باعيناثا و سنجار را به عثمان عنزي سپرد (همو، ٨/١٠٦).
٢. روستا: باعيناثا قرية بزرگ شهر مانندي بود كه در شمال جزيرة ابن عُمر قرار
داشت. در كنار اين قريه نهري بزرگ موسوم به باعيناثا جاري بود كه از ساحل
چپ دجله به اين رود مىريخت. به نوشتة على بن مهدي كسروي، نهر باعيناثادر
جنوب نهر يَرنى (يارنا) بود كه آن نيز در حد جنوبى ارمينيه به دجله
مىريخت (ياقوت، ١/٤٧٢، ٢/٥٥١ -٥٥٢؛ لسترنج، ٩٩ ,٩٤ -٩٣ ، نيز نقشة شم .(٣ در
كتاب عجائب الاقاليم (سهراب، ١٢٦) از نهري با نام باسانفا ياد شده كه از
ميافارقين سرچشمه مىگرفته، و در ٥ فرسخى شمال شرقى جزيرة ابن عمر به دجله
مىريخته است. لسترنج اين نام را تحريف باعيناثا دانسته است (ص .(٩٣-٩٤
به عقيدة ماركوارت (ص ٣٤٧ )، نهر باعيناثا بايد همان رودخانة دير گلى١ باشد
كه از جنوب اَوا سرچشمه مىگرفته، و ميان فَنَك (در جزيرة ابن عمر) و
منصوريه به دجله مىريخته است.
به گفتة ياقوت باعيناثا باغهاي بسيار داشت و جايى خرم بود. وي آنجا را از
اين جهت به دمشق تشبيه كرده است (١/٤٧٢).
مآخذ: ابن اثير، الكامل؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به كوشش كرامرس،
ليدن، ١٩٣٨م؛ ابن خردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، به كوشش دخويه،
ليدن، ١٣٠٦ق/١٨٨٩م؛ ابوتمام، حبيب، ديوان، همراه با شرح خطيب تبريزي، به
كوشش محمد عبده عزام، قاهره، ١٩٥٧م؛ سهراب، عجائب الاقاليم السبعة، به
كوشش هانس فون مژيك، وين، ١٣٤٧ق/١٩٢٩م؛ طبري، تاريخ؛ قدامة بن جعفر،
«الخراج»، همراه المسالك و الممالك ابن خردادبه، به كوشش دخويه، ليدن،
١٣٠٦ق/١٨٨٩م؛ مقدسى، محمد، احسن التقاسيم، به كوشش دخويه، ليدن، ١٩٠٦م؛
ياقوت، بلدان؛ يعقوبى، احمد، تاريخ، بيروت، دارصادر؛ نيز:
Hoffmann, G., Ausz O ge aus syrischen Akten persischer M L rtyrer, Leipzig,
١٨٨٠; Le Strang, G., The Lands of the Eastern Caliphate, London, ١٩٦٦; Markwart,
J., S O darmenien und die Tigrisquellen, Wien, ١٩٣٠.
محمدرضا ناجى