دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٨١
| برادوست جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٨١ |
بَرادوست، يكى از ٣ دهستان بخش صوماي برادوست شهرستان اورميه، واقع در
استان آذربايجان غربى. اين دهستان از شمال به دهستانهاي انزل جنوبى و
صوماي جنوبى، از خاور به دهستان نازلوچاي، از جنوب به دهستان ترگور و از
باختر به تركيه محدود است ( سرشماري، شناسنامه، نقشة شهرستان اورميه؛
دهقان، ٢٨٧).
بزرگترين رودخانهاي كه از اين دهستان مىگذرد، برادوست است كه از شعب
نازلوچاي به شمار مىآيد و بخشى از زمينهاي كشاورزي منطقه را آبياري مىكند
(همو، ١٥؛ جعفري، ١٢٧-١٢٩). مشيرالدوله آن را آب برادوست ثبت كرده است (ص
١٥٨). از كوههاي اين دهستان كوتول و دم دم را مىتوان نام برد (دهقان،
٣٢٥، ٣٦٣؛ اسكندرينيا، ٥٧).آبوهواي برادوستنسبتاًسرد و نيمهمرطوباست(
فرهنگ...، ١٢/٧٢).
دهستان برادوست در ١٣٧٥ش داراي ٤٧٧ ،١٧نفر جمعيت و ٥٤ آبادي مسكونى بوده
است ( سرشماري، شناسنامه، ١٨-٢٦). در گذشته حدود دو هزار خانوار از طوايف ايل
شكاك در محال برادوست زندگى مىكردهاند و قشلاق بخشى از ايل سادات نيز در
اين ناحيه بوده است (مشيرالدوله، ١٦١؛ مشكور، ١٩٢؛ افشار، ٥٧٥؛ دهقان، ٦١).
مركز دهستان برادوست روستاي رَوَند سفلى در ٣٧ و٤٣ عرض شمالى و ٤٤ و ٤٣ طول
شرقى و در ارتفاع ٥٤٠ ،١ متري از سطح دريا قرار گرفته، و جمعيت آن در
١٣٧٥ش، فقط ١٣٢ نفر بوده است (پاپلى، ٢٨٤؛ سرشماري، شناسنامه، ٢٢؛ نشريه...،
٥). اين آبادي در ٩ كيلومتري خاوري شهر سِرو واقع شده است ( فرهنگ، ١٢/٥١
-٥٢). سرو تنها شهر بخش صوماي برادوست، واقع در مرز ايران و تركيه، در محدودة
اين دهستان قرار گرفته است ( نشريه، نيز سرشماري، شناسنامه، همانجاها؛
همان، نقشة آباديها، ٥٤).
رويدادهاي تاريخى: سرزمين برادوست به سبب موقعيت سوقالجيشى و هم مرز
بودن با دولت عثمانى درگذشته و تركية امروزي و نيز نزديك بودن به خاك
عراق، از حساسيت و اهميت ويژهاي برخوردار است. در ١٠١٤ق/١٦٠٥م، سنان پاشا
چغال اوغلى، سردار عثمانى با لشكري انبوه از جانب باختر وارد خاك ايران شد.
شاه عباس اول (سل ٩٩٦- ١٠٣٨ق/١٥٨٨-١٦٢٩م)، سبحان وردي خان را به حكومت
اورميه برگماشت و مأمور دفع عثمانيها كرد. بخشى از سپاه عثمانى وارد صوماي
برادوست شدند و به طرف اورميه در حال پيشروي بودند كه ميان اميرخان حاكم
مَحال ياد شده، با عمر پاشا سردار ديگر عثمانى جنگ سختى در اين منطقه در
گرفت كه منجر به شكست فاحش و فرار سپاه مهاجم شد (دهقان، ٣٦٢). در ١١٥٨ق/
١٧٤٥م، نادرشاه افشار (سل ١١٤٨-١١٦٠ق/١٧٣٥-١٧٤٧م) راهى آذربايجان شد و پس از
توقف در صائين قلعه (شاهين دژ امروزي) به طرف جلگة اورميه رهسپار شد و در
گوگ تپه (نزديك اين شهر) اردو زد و به بررسى اوضاع شهر پرداخت، سپس چند
روز در قيز قلعه از روستاهاي مَحال برادوست اقامت نمود (همو، ٣٧٣، ٩٣٤).
در ١٢٤٦ق/١٨٣٠م، هنگامى كه عباس ميرزا نايبالسلطنه (١٢٠٢-
١٢٤٩ق/١٧٨٨-١٨٣٣م) در كرمان بود، اوضاع آذربايجان، به ويژه مرزهاي ايران و
عثمانى و از جمله صوماي و برادوست سخت آشفته و به هم ريخته شد و خيانت
برخى امراي ايرانى نيز مزيد بر علت گشت. به تحريك حاكم رواندوز (راوندوز)،
نيروهاي عثمانى به مناطقى از ايران هجوم آوردند و به قتل و غارت پرداختند،
اما چون دولت عثمانى مقهور دولت روسيه شده بود و با مصر نيز منازعه داشت،
امكان دفع آنان از جانب ايران ميسر گشت. جهانگير ميرزا به همراه اميرنظام
(محمدخان زنگنه) با تجهيزات جنگى به صحراي محموديه شتافتند و از حاكمان
شهرهاي وان، بايزيد و رئيس طايفة اكراد دلجويى كردند و اين امر بسيار مؤثر
واقع شد و آرامشى در سرحدات كردستان به وجود آمد و حتى سرداران ايران را
به گشودن قلعة وان تحريض كردند (هدايت، ٩/٧٣٧- ٧٣٨، ١٠/٤-٦؛ افشار محمودلو،
٤١٣).
در ١٢٩٧ق/١٨٨٠م، شيخ عبيدالله، شورشى معروف كُرد، يكى از خلفاي خود را با ٤
هزار تن از راه محال برادوست، براي تسخير و ايجاد ناامنى به اورميه گسيل
داشت (دهقان، ٤٠٥، ٤٠٩-٤١٠). يك سال پس از اين واقعه (در ١٢٩٨ق)، ايل
شكاك در منطقة برادوست عصيان و نافرمانى پيش گرفتند و باعث ناامنى و اغتشاش
در آن نواحى شدند و سرانجام با دادن نزديك به ٢٠٠ نفر كشته به دست
نيروهاي دولتى تسليم شدند (افشار، ٥٧٥ - ٥٧٦).
از نوشتههاي منابع چنين استنباط مىشود كه وسعت برادوست در گذشته بيش از
دهستان امروزي بوده، و از آن با نامِ «ولايت» و «مَحالِ» برادوست ياد شده
است (بدليسى، ٣٨٦؛ مشيرالدوله، ٨٣، ١٥٨؛ دهقان، ٢١٣، ٣٧٣).
آثار تاريخى: بقاياي كاروانسرايى در سرو از محال برادوست باقى است (مشكور،
٨٦٨). قلعة باستانى «دم دم» كه در زمان شاه عباس اول تعمير و بازسازي شده
بود و امروزه خرابههاي آن بر جاي مانده، در محدودة محال برادوست قرار دارد.
اسكندربيك منشى شرح مبسوطى در استحكام و ويژگيهاي اين دژ نظامى و تاريخى -
و بخشهاي مختلف آن - بيان داشته است (٢/١٣١٠-١٣١٣؛ نيز نك: دهقان، ٢١٣؛
پدرام، ٤٤- ٤٨؛ افشار سيستانى، ١/٢١١؛ قس: تمدن، ٣٦-٣٧).
تپّههاي باستانى ربط و هَنگَروان واقع در اين دهستان در شمار آثار تاريخى
به ثبت رسيده است (مشكوتى، ٣٠٨؛ نيز نك: فرهنگ، ١٢/٥٠ - ٥١، ١٢٨).
روستايى نيز با نام برادوست در خاك عثمانى قرار داشته است (مشيرالدوله،
١٦٣) كه پس از استقلال عراق (١٣٣٩ق/١٩٢١م) از تركيه جدا و جزو خاك عراق شد
(نقشة راهنما...؛ نقشة سياحتى...؛ اشميت، ١٤٩). همچنين برادوست نام قبيلهاي
از قبايل زيبار كُرد است كه در ايران، عراق و تركيه پراكندهاند (اسكندربيك،
٢/١٣٠٤، ١٣٠٥؛ دُرّه، ٨٥، ٢١٣؛ عزاوي، ٢/١٩٥، ١٩٦؛ اشميت، ١٢٧، ١٥٠). در
شرفنامه به فرمانروايان اين قبيله به تفصيل اشاره شده است (بدليسى،
٣٨٢-٣٨٦؛ نيز نك: زكى، ٣٨٨-٣٨٩).
مآخذ: اسكندربيك منشى، عالم آراي عباسى، به كوشش محمداسماعيل رضوانى،
تهران، ١٣٧٧ش؛ اسكندرينيا، ابراهيم، ساختار سازمان ايلات و شيوة معيشت عشاير
آذربايجان غربى، اورميه، ١٣٦٦ش؛ اشميت، د. آ.، رحلة الى رجال شجعان فى
كردستان، ترجمة جرجيس فتحالله، بيروت، ١٩٦٤م؛ افشار، على، «شورش شيخ
عبيدالله»، همراه تاريخ افشار (نك: هم، افشار محمودلو)؛ افشار سيستانى، ايرج،
نگاهى بهآذربايجان غربى، تهران، ١٣٦٩ش؛ افشار محمودلو، عبدالرشيد، تاريخ
افشار، بهكوشش محمود راميان و پرويز شهريار افشار، تبريز، ١٣٤٥-١٣٤٦ش؛ بدليسى،
شرفخان، شرفنامه، به كوشش محمدعباسى، تهران، ١٣٤٣ش؛ پاپلى يزدي،
محمدحسين، فرهنگ آباديها و مكانهاي مذهبى كشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ پدرام، محمود،
«بر فراز دم دم»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٤ش، شم ١٥١؛ تمدن، محمد، اوضاع
ايران در جنگ اول يا تاريخ رضائيه، تهران، ١٣٥٠ش؛ جعفري، عباس، رودها و
رودنامة ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ دُرّه، محمود، القضية الكردية، بيروت، ١٩٦٦م؛
دهقان، على، سرزمين زردشت، تهران، ١٣٤٨ش؛ زكى، محمدامين، تاريخ الدول و
الامارات الكردية فى العهد الاسلامى، ترجمة محمدعلى عونى، قاهره، ١٣٦٧ق/
١٩٤٨م؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن (١٣٧٥ش)، شناسنامة آباديهاي كشور،
شهرستان اورميه، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همان، نقشة آباديها، استان
آذربايجان غربى، ١٣٧٩ش؛ عزاوي، عباس، عشائر العراق، قم، ١٣٧٠ش/١٤١١ق؛
فرهنگ جغرافيايى آباديهاي كشور (نازلو)، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح،
تهران، ١٣٧٥ش؛ مشكوتى، نصرتالله، فهرست بناهاي تاريخى و اماكن باستانى
ايران، تهران، ١٣٤٩ش؛ مشكور، محمدجواد، نظري به تاريخ آذربايجان و آثار
باستانى و جمعيتشناسى آن، تهران، ١٣٤٩ش؛ مشيرالدولة تبريزي، جعفر، رسالة
تحقيقات سرحديه، به كوشش محمد مشيري، تهران، ١٣٤٨ش؛ نشرية دفتر تقسيمات
كشوري، معاونت سياسى اجتماعى وزارت كشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم ٢؛ نقشة راهنماي
عراق، گيتاشناسى، تهران، ١٣٦٥ش، شم ١٨٤؛ نقشة سياحتى و گردشگري استان
آذربايجان غربى، گيتاشناسى، تهران، ١٣٨٠ش، شم ٣٤٨؛ هدايت، رضا قلى، ملحقات
روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش. كريم شريعت