دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٤٩
| بازنامهها جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٤٩ |
بازْنامهها، كتابهايى در تربيت و نگاهداري باز و ديگر پرندگان شكاري و آيين
شكار با آنها و روش معالجة آنها. رواج شكار با باز و ديگر مرغان شكاري از
دورانهاي باستان در خاور و باختر، به ويژه در چين و هندوستان و ماوراءالنهر و
ايران و بينالنهرين و مصر و يونان، دلبستگى مردمان به اين نوع شكار، نقش
اقتصادي آن، پيچيدگى و دشواري شيوههاي پرورش و آموزش و نگهداري و بهداشت
و درمان اين پرندگان، و پيشرفتهايى كه به مرور زمان و در اثر تجربه در اين
راه حاصل مىشد، متخصصان اين فن در مراكز فرهنگى را به نگارش كتابها و
رسالههايى در اين زمينه برانگيخت. در منابع كهن، نشانههايى از وجود
كتابهايى دربارة شكار مرغان در روزگاران باستان ديده مىشود (ابن نديم، ٣٧٧؛
عباسى، ١٠-١٢؛ ريو، ؛ II/٤٨٤ آلوارت، شم ٦١٩٩ ؛ III/٣٥٢ .(GAS,
ارسطو در كتاب «تاريخ جانوران» مطالبى نيز دربارة باز دارد. ابن بطريق اين
اثر را با عنوان الحيوان به عربى درآورده كه نسخههايى از آن نيز بر جا
مانده است. همچنين از تأليف كتابى دربارة مرغان شكاري و فن بازداري براي
اسكندر مقدونى سخن مىرود. در مقدمة اين بازنامه گفته مىشود كه اسكندر
مقدونى از دانشمندان دربار خود خواسته بود كه سرشت باز و بيماريهاي آن و
نشانههاي آن بيماريها و شيوة درمان آنها را براي او شرح دهند و اين كتاب
حاصل آن گفت و گوهاست ( آلوارت،نيز، GASهمانجاها؛ III/٨٧٠ .(TS,
دربارة انوشيروان و تأليف بازنامهاي به نام او نيز حكايتى همانند آنچه
دربارة اسكندر گفته مىشود، نقل شده است. در ديباچة اثري كه بازنامة
نوشيروانى از جملة منابع آن بوده، آمده است كه بوذرجمهر به فرمان
انوشيروان، خردمندان روم، عراق، خراسان و ماوراءالنهر را گرد آورد و از ايشان
خواست كه دربارة آنچه از شكار با باز مىدانند، با يكديگر به گفتوگو پردازند و
اين كتاب از آن گفتوگوها فراهم آمده است (عباسى، ١١-١٢؛ ريو، همانجا).
در منابع كهن عربى و فارسى همچنين از سلسلة درازي از بازنامهها، با
عنوانهاي كتاب البزاة للترك، كتاب البزاة للروم، كتاب البزاة للعرب (ابن
نديم، همانجا) و بازنامة پرويز، بازنامههاي روميان، بابليان، تركان، سغديان
و هندوان و كتاب بهرام بن شاپور (نسوي، ٨٧، ٩٠، ٩٥، ١١١، ١١٤؛ آلوارت، ريو،
همانجاها)، و در برخى منابع نيز از بازنامههاي جمشيد، جاماسپ، بقراط، جالينوس
و بزرگمهر ياد شده است (بيلگه، ١٧١ -١٦٩ ؛ ريتر، .(١٤٧-١٤٨ ظاهراً همين كتابها
بودهاند كه ادهم بن محرز باهلى به فرمان مهدي خليفة عباسى، از مجموع آنها
كتابى فراهم آورده، و حجاج بن خيثمه در روزگار هارونالرشيد تحرير ديگري از
آن تهيه كرده است ( آلوارت،همانجا؛ III/٣٥٧-٣٥٨, GAS, .(IV/٨١-٨٢ در منابع
ديگر از بازنامهاي كه در سدة ٤ق/١٠م براي عبدالملك بن نوح سامانى از
زبان پهلوي به فارسى ترجمه شده، و نيز بازنامهاي كه براي سلطان محمود
غزنوي تأليف شده است، سخن گفته مىشود (عباسى، همانجا؛ بيلگه، ١٧٠ ؛ ريتر،
.(١٤٨
در ١٨٤٠م هامرپورگشتال نخستين تحقيق دربارة فن بازداري در جهان اسلام را
منتشر ساخت. همچنين در ١٩٠٨م فيلت در مقدمهاي كه به زبان انگليسى بر
بازنامهاي فارسى با عنوان قوانين الصياد نوشت، گزارش مختصري دربارة
بازداري و بازنامهها در جهان اسلام به دست داد. در ١٩٦٥م، مولر بررسى
مفصلى دربارة بازنامههاي عربى در سدههاي ميانه منتشر ساخت١ و در ١٩٧٧م،
استوري ٣٨ بازنامه به زبان فارسى را شناساند (نك: ؛ II(٣)/٤٠٢-٤١٠ II/٦٣٢
.(GAS, منزوي نيز در فهرست مشترك نسخههاي خطى فارسى پاكستان (نك: خطى
مشترك، ١/٣٩٦-٤٤٤، ٤/٢٥١٤- ٢٥١٥) و فهرست نسخههاي خطى كتابخانة گنج بخش
(١/١٩٥-١٩٩) بيش از ٤٠ كتاب و رسالة فارسى در اين زمينه، غالباً در نسخههاي
متعدد، معرفى كرده است. شمار بازنامههايى كه در فهرستها و منابع ديگر از
آنها نام برده مىشود و بسياري از آنها نيز بر جا ماندهاند، از ١٠٠ مىگذرد. در
اينجا از عمدهترين اين آثار ياد مىشود:
الف - بازنامههاي عربى:
١. البزدرة فى تربية سباع الطيور و امراضها و علاجها مما الّفه الحكماء للملك
الاسكندر، شامل دو مقاله، به ترتيب در ٥١ و ٦٣ فصل. اين اثر بايد در سدة
٢ق/٨م به زبان عربى در آمده باشد، زيرا حجاج بن خيثمه (سدة ٢ق) در كتابى
كه در همين زمينه نوشته، از اين ترجمه بهره گرفته است. از اين اثر
نسخههايى به تحرير ابوبكر بن يوسف علوي (سدة ٤ق/١٠م) درپاريس و برلن و
استانبول برجاماندهاست ( آلوارت،نيز ، TS همانجاها؛ ششن، ٤٠٢؛ ٣٥٧-٣٥٨
III/٣٥٢, .(GAS,
٢. البزدرة فى الضواري من الطير، يا طب الطيور، تحرير حجاج بن خيثمه. اين
اثر كه متن اصلى آن نگارش غطريف بن قدامة غسانى و ادهم بن محرز باهلى
بوده، ظاهراً كهنترين بازنامة عربى است كه بر جا مانده است. حجاج در آغاز
آن گويد: «اين كتاب را كه دربارة مرغان شكاري است، در كتابخانة هارونالرشيد
يافتيم و آن را به غطريف بن قدامه كه بازدار هشام و وليد - خلفاي اموي -
بود، نشان داديم؛ وي آن را شناخت و گفت: فرمانرواي روم كتابى دربارة
مرغان شكاري براي مهدي خليفه فرستاده بود و خليفه، ادهم بن محرز باهلى را
نيز فراخواند و به ما فرمان داد تا با بهرهگيري از آثار دانشمندان فارس و
ترك و روم كتابى جامع در اين فن تأليف كنيم؛ به گفتة غطريف، معاذ بن
مسلم سخنان خسروان ايران را نيز به اين كتاب افزوده است». از اين اثر با
عنوانهاي بازنامة مهدي و بازنامة ادهم و غطريف نيز ياد شده است و نسخههايى
از آن در برلين و استانبول نگهداري مىشود ( آلوارت،همانجا؛ بيلگه، ١٧٦ ؛
III/٨٧١ TS, IV/٨١-٨٢; .(GAS,
٣- ٨. كتاب البازي، از ابوعبيده معمر بن مثنى؛ كتاب الجوارح، از محمد بن
عبدالله بن عمر بازيار؛ كتاب الجوارح و اللعب بها، از ابودلف قاسم بن
عيسى؛ كتاب البزاة و الصيد، از همو؛ كتاب الصيد و الجارح، از فتح بن خاقان؛
كتاب الجوارح و الصيد، از ابن معتز (ابن نديم، ٥٨ -٥٩، ١٢٩-١٣٠، ٣٧٧؛ نيز نك:
٣٦٣-٣٦٤ III/٣٥٥-٣٥٨, II/٦٣٢, .(GAS, از اين بازنامهها كه در سدة ٣ق/٩م تأليف
شدهاند، اثري بر جا نمانده است.
٩. الجمهرة فى علم البيزرة، از عيسى بن على بن حسان ازدي (سدة ٣ق/٩م).
نسخههايى از اين اثر در اياصوفيه و اسكوريال نگهداري مىشوند ( ٢ ، ESCشم ٩٠٣
؛ بيلگه، ١٧٩ ؛ ريتر، همانجا).
١٠. المصايد و المطارد، از ابوالفتح محمود بن حسن كاتب، معروف به كشاجم (سدة
٤ق/١٠م). محمد اسعد طلس نسخة خطى اين كتاب را در كتابخانة شمارة ١ مجلس شورا
در تهران يافت و در بغداد به چاپ رساند (١٩٥٤م). اثري كه در فهرست اين
كتابخانه با عنوان كتاب الصيد و القنص معرفى شده (شورا، ٢/١٦٩-١٧١)، همين
كتاب است. در مقدمة اين اثر، از شيفتگى خلفاي عباسى - هارون، امين، معتصم،
معتضد و مكتفى - به شكار، به ويژه شكار با باز سخن گفته مىشود (كشاجم، ٣ -
٨).
١١. كتاب البيزرة، از ابوعبدالله حسن بن حسين (سدة ٤ق/١٠م)، باز يار خليفة
فاطمى العزيز بالله. اين اثر به كوشش محمد كردعلى در دمشق چاپ شده است
(١٣٧١ق/١٩٥٢م). مؤلف بسياري از مطالب آن را بدون ذكر مأخذ از المصايد و
المطارد كشاجم برگرفته، و به ويژه دو باب مربوط به شكار با سگ و شكار آهو، و
همچنين بخش قابل توجهى از استشهادات شعري را كلمه به كلمه از آن نقل
كرده است. گزيدهاي از مطالب اين كتاب به زبان فرانسه ترجمه شده، و در
شمارة ١٢ مجلة آرابيكا به چاپ رسيده است (ليدن، ١٩٦٥م).
١٢. القانون الواضح فى معالجات الجوارح، از بغدي بن على بن قشتمر (سدة
٧ق/١٣م). در فهرست كوپريلى آمده است كه اين اثر گزيدة غنيةالقاري فى علم
الجوارح و الضواري از همين مؤلف است (١/٤٩٧- ٤٩٨). نسخةخطى كوپريلى در
٦٦٦ق/١٢٦٨م در مراغه استنساخشده، و در ٦٦٧ق به نظر مؤلف رسيده است. اين
اثر آگاهيهاي ارزشمندي دربارة بازنامههاي كهنتر در بردارد. مؤلف بازنامههاي
ابوالجيش خمارويه فرمانرواي مصر (حك ٢٧٠-٢٨٢ق/٨٨٣ - ٨٩٥م)، عبداللطيف قزوينى
و ابن زينى قاسم بن على (سدة ٦ق/١٢م) را در اختيار داشته است. به گفتة
خود وي، كتاب اخير در ٥٥٥ق/١١٦٠م براي خليفه مستنجد تأليف شده است. وي
همچنين از بازنامههاي ابوالقاسم نيشابوري، ظهير طرابلسى و غطريف ياد مىكند
(همانجا؛ بيلگه، ١٧٦ -١٧٥ ؛ ريتر، همانجا).
١٣. الكتاب المنصوري فى البيزرة، اثر مؤلفى ناشناخته از سدة ٧ق/١٣م. اين
كتاب دستكم شامل ٤ جزء بوده، و تنها جزء چهارم آن برجا مانده كه در ١٩٨٩م
در تونس به چاپ رسيده است.
١٤. انس الملا´ بوحش الفلا´، از محمد منكلى، كه در ٧٧٣ق/١٣٧١م تأليف شده
است. اين كتاب مورد توجه خاورشناسان قرار گرفت و در ١٨٨٠م با ترجمة فرانسوي
آن در پاريس انتشار يافت. در ١٩٩٣م نيز در بيروت منتشر شد.
١٥. رسالة فى معالجات الطيور، يا كتاب الصيد فى علم الجوارح، از معد بن احمد
تينمللى. اين رساله كه نسخهاي از آن در استانبول نگهداري مىشود، تاريخ
تأليف ندارد (بيلگه، .(١٧٨
١٦. المصابيح المزهرة فى علم البزدرة، از تقىالدين ابن معروف (سدة
١٠ق/١٦م). اين اثر شامل ١٠ مقاله است و نسخهاي از آن در گوتا نگاهداري
مىشود ( پرچ،شم .(٢٠٩٤
بازنامههاي مهم ديگري نيز از سدههاي ٧-٩ق/١٣- ١٥م بر جا ماندهاند كه در
آنها جاي عنوان و نام مؤلف خالى است ( آلوارت،شم .(٦١٩٧-٦١٩٩
ب - بازنامههاي فارسى:
١. جوارح نامة شاهنشاهى، ترجمة فارسى بازنامة نوشيروانى. گفته مىشود كه
ابوالبحتري (ابوالبحري) اين بازنامه را به فرمان محمد بن عبيدالله بلعمى
وزير در ٣٥٢ق/٩٦٣م براي عبدالملك بن نوح پادشاه سامانى به فارسى درآورده
است (عباسى، ١١-١٢؛ بيلگه، .(١٧٢
٢. بازنامة نسوي، از على بن احمد نسوي (سدة ٥ق/١١م). اين اثر كهنترين
بازنامة فارسى است كه بر جا مانده است. نسوي از هشتسالگى به بازداري
مشغول بود و مدت ٦٠ سال در اين كار مداومت ورزيد؛ تقريباً در ٧٠ سالگى به
تأليف اين كتاب پرداخت و تجارب و آموختههاي خود را در آن گرد آورد. وي از
شيوههاي گوناگون شكار و پرورش باز و ديگر مرغان شكاري در سرزمينهاي مختلف
به تفصيل سخن گفته، و همچنين از شكارنامهها و بازنامههاي بسيار و بازداران
بنام، مانند على كوتاه، بوعلى بازيار، على كامه و ابونصر كوتاه (ص ٧٠، ٩٠،
٩٨، ١٠٤، ١٠٦، ١٠٧، ١٢٧، ١٦٤) ياد كرده است. اين كتاب در ١٣٥٤ش در تهران
انتشار يافت.
٣. بازنامة محمود غزنوي. اين اثر در كتابخانة پرتو پاشا نگهداري مىشود (بيلگه،
١٧٠ ؛ ريتر، .(١٤٨
٤. صيدنامة ملكشاهى، يا شكارنامة خسروي، به تحرير محمد بن قلچق نظامى (سدة
٥ق/١١م). دربارة تأليف اين بازنامه نيز گزارشى همانند حكايتى كه دربارة
اسكندر مقدونى و انوشيروان ساسانى گفته شد، نقل شده است: خواجه نظامالملك
به فرمان ملكشاه سلجوقى كه دلبستگى شديد به شكار با مرغان داشت، دانايان
اين فن را از نيشابور، بلخ، ترمذ، مرو، هرات، خوارزم، روم، عراق عرب،
فارس، تبريز، سيستان، هندوستان، تركستان، اصفهان، مصر و مغرب گرد آورد تا
دانستههاي خود را در اين زمينه با يكديگر در ميان نهند. نامهاي اين
بازداران در برخى منابع به تفصيل آمده است. گفته مىشود كه بزرگ ايشان
ابوالجوارح خواجه على بن محمد نيشابوري بوده است و محمد ابن قلچق گزيدة
آن گفتوگوها را به صورت كتاب درآورده است (عباسى، ١٢-١٦؛ بيلگه، ١٧٣ ؛
ريتر، همانجا).
٥. بازنامة فيروزشاهى، يا دستور صيد، از خواجه محمد صادق بن خواجه محمد يوسف.
اين اثر در ٥٧١ق/١١٧٥م براي محيىالدين فيروزشاه امير بلخ نوشته شده است.
نسخههايى از اين بازنامه در كتابخانههاي بادليان و انجمن آسيايى بنگال بر
جا مانده است (اته، ؛ I/١٠٧٢-١٠٧٣ ايوانف، .(٤٢٢ در بنگال بازنامة ديگري
نگهداري مىشود كه در ٥٧٠ ق تأليف شده، و در آن از بازنامة فيروزشاهى ياد
شده است؛ از اينرو، در درستى تاريخِ ياد شده ابراز ترديد مىشود (استوري، ؛
II(٣)/٤٠٢ ايوانف، همانجا).
٦. بازنامه (سدة ٦ق/١٢م). در آغاز باب نخستِ اين بازنامه، از نصر ابن ليث
و مهدي بن اهرم و كتاب بهرام بن شاپور و استادان بابل و كتاب خاقان اعظم
ملك ترك ياد مىشود. نسخههايى از اين اثر در كتابخانة ملى ملك و موزة
بريتانيا نگهداري مىشود (ملك، ٥/٤٩؛ ريو، .(II/٤٨٤-٤٨٥ نسخة موزة بريتانيا كه
در سدة ٧ق/١٣م كتابت شده است، در آغاز و پايان متن افتادگى دارد. در مقدمه
جدولى از ١٣٥ باب اين كتاب وجود داشته كه تنها پايان آن باقى است. متن
كتاب نيز تنها ١٣٠ باب و اندكى از باب ١٣١ را دارد. در نسخة ملك كه در سدة
١٣ق/١٩م استنساخ شده، از ١٥٤ باب سخن گفته شده، در حالى كه متن آن تنها
شامل ١٣٥ باب است. در اين هر دو نسخه خطاهاي فراوان به چشم مىخورد. در
١٣٨٠ش نسخة ديگري در مجموعهاي خصوصى به دست آمده كه اكنون در تملك
كتابخانة شمارة يك مجلس شوراست. اين نسخه در ٨٣١ق/١٤٢٨م استنساخ شده، و
خطاهاي آن از دو نسخة ديگر بسيار كمتر است. مؤلف ناشناس در ديباچة اين اثر
كه نسخة موزة بريتانيا فاقد آن است، ياد مىكند كه به خواهش دوستانى كه در
صنعت شكار و شناخت مرغان شكاري استاد بودند، از ربيعالاول ٥٦٩ تا رمضان ٥٩١
با بهرهگيري از بازنامههاي ساسانيان، قيصر روم، خاقان ملك ترك، ملك هند،
غطريف و نوشيروان و دو كتاب از متأخران، يعنى على كامة خراسانى و كتاب
مختص رازي (نسوي) و كتابهاي ديگري كه به شخص معينى منسوب نيست، به اين
تأليف پرداخته است. در برخى فهرستها و بررسيها اين اثر به خطا بازنامة
نوشيروانى خوانده شده است (منزوي، خطى مشترك، ١/٤٠٤- ٤٠٥؛ دانشپژوه، ١٢
بب).
٧. شكارنامة ايلخانى، از على بن منصور حلوانى كه آن را براي تغاتيمور -
ايلخان مغول و فرمانرواي خراسان (حك ٧٣٧-٧٥٣ق/ ١٣٣٧-١٣٥٢م) - تأليف كرده
است. در مقدمه آمده است كه اصل اين كتاب همان صيدنامة ملكشاهى بوده، و
مؤلف ٦ باب دربارة شاهين و شنقار و چگونگى شكار شير و پلنگ و جز آنها بدان
افزوده است. از اين اثر نسخههايى در ايران، تركيه، پاكستان و هندوستان بر
جا مانده است (آقابزرگ، ١٤/٣١٤، ١٥/١٠٧؛ شورا، ١٠/٥٦٩ -٥٧١؛ منزوي، همان،
١/٤٤٠؛ ايوانف، ٤٢٣ -٤٢٢ ؛ بيلگه، ١٧٤ -١٧٠ ؛ استوري، .(II(٣)/٤٠٤
٨. جوارح نامة اماميه، يا قوانين الصياد، از داوود بن يار محمد، ملقب به
خدايار خان عباسى (سدة ٨ق/١٤م). فيلت مصحح و ناشر اين اثر با استناد به
سخنان مؤلف در ديباچه، تاريخ تأليف آن را روزگار فرمانروايى تغاتيمور بر
خراسان دانسته است (ص .(٢ عارف نوشاهى با تكيه بر منابع ديگري در درستى
اين تاريخ ترديد كرده، و جوارح نامه را از مؤلفات اوايل سدة ١٢ق/١٨م
شمرده است (ص ٥٦ -٥٧). اين نظر در برخى منابع ديگر نيز مورد تأييد قرار
گرفته است (منزوي، همان، ١/٤١٣؛ دانشپژوه، ٢٥). اما به رغم آشفتگى شديد
سخنان مؤلف در ديباچة اين اثر، شيوة ياد كرد او از تغاتيمور: «حضرت خدايگان
شهريار اعدل اعلم... مظفر الدنيا و الدين...» (نك: عباسى، ١٦)، و تصريح او به
همزمانى خود با وي: «الى يومنا هذا كه زمان سلطنت و ايام دولت حضرت اسلام
پناه طغان تيمور خان... است» (همو، ١٨)، هرگاه در صداقت وي ترديد نكنيم،
مؤيد درستى سخن فيلت است. اين اثر در ١٩٠٨م در كلكته به چاپ رسيده است.
٩. التذكرة فى علم البزدرة، از محمد بن على زاهد شوشتري (سدة ٨ق/١٤م)، كه
به شيخ حسن جلاير ايلكانى تقديم شده است. در مقدمه گفته مىشود كه اين
اثر ترجمة كتاب «پرورش باز» كندي است (ملك، ٥/٦٥؛ دانشپژوه، ٢١).
١٠. بازنامة جمشيد، ترجمة على حيدر تبريزي قوشجى باشى. اين بازنامه منظوم
است. نسخهاي از آن در كتابخانة حميديه نگهداري مىشود (بيلگه، .(١٦٩
١١. بازنامه، از غياثالدين على بن حسين بن على ميران حسينى اصفهانى. از
اين اثر كه در ٨٥٩ ق/١٤٥٥م تأليف شده است، نسخهاي در كتابخانة بادليان
نگهداري مىشود (اته، ؛ I/١٠٧٣-١٠٧٤ نيز نك: استوري، .(II(٣)/٤٠٤
١٢. بازنامه (سدة ٩ق/١٥م). مؤلف اين اثر نام خود را ذكر نكرده است، اما از
استادش «مولانا على قوشجى» (د ٨٧٩ق/١٤٧٤م) ياد مىكند. نسخههايى از آن بر
جا مانده است (نك: منزوي، همان، ١/٤٠٠).
١٣. بازنامه، از ناشناس. اين اثر در ٩٧٠ق/١٥٦٣م تأليف شده، و شامل ٧٢ باب
است. نسخههايى از آن بر جا مانده است (همان، ١/٣٩٩).
١٤. شكارنامه، از حسين بن روحالله حسينى طبسى، ملقب به صدر جهان (سدة
١٠ق/١٦م). از اين اثر نسخههايى بر جا مانده است (شورا، ٢/٣٧٥؛ آصفيه،
٢/٢٥٤- ٢٥٥؛ آقابزرگ، ١٥/١٠٥).
١٥. بازنامه، از محب على بن نظامالدين على مرغلانى (سدة ١٠ق/١٦م). از
اين اثر نسخههايى در موزة بريتانيا، كتابخانة ملى ملك و جاهاي ديگر بر جا
مانده است (ريو، ؛ II/٤٨٥ ملك، همانجا؛ نيز نك: استوري، .(II(٣)/٤٠٤-٤٠٥
١٦. دستور الصيد، از محمدرضا على خان بن خواجه يوسف. مؤلف اين اثر را در
١٠٨٣ق/١٦٧٢م در ٧٧ باب نگاشته، و سپس به تدريج در آن تجديد نظر كرده، و
سرانجام در ١٠٩٩ق/١٦٨٨م تحرير ديگري از آن در ٩٩ باب فراهم ساخته است. از
اين كتاب نسخههايى در هندوستان و پاكستان بر جا مانده است (بشير حسين،
٢/٣٩٠؛ منزوي، همان، ١/٤٣٥؛ استوري، .(II(٣)/٤٠٦-٤٠٧
١٧. رساله در شكار، از مجدالدين بن محمد شفيع هاشمى عباسى (سدة ١١ق/١٧م).
بخش عمدة اين رساله دربارة پرندگان شكاري است (مركزي، ١١/٢١٣٧- ٢١٣٨).
١٨. بازنامة ناصري، از تيمور ميرزا حسامالدوله (سدة ١٣ق/١٩م). اين اثر در
تهران (١٢٨٥ق) و بمبئى (١٣٠٥ق) به چاپ رسيده، و به زبان انگليسى نيز
ترجمه شده است (استوري، .(II(٣)/٤٠٨-٤٠٩
١٩. انيس الامرا، در فن بازداري، از محمد حسين بن جواد حسينى (سدة
١٣ق/١٩م). اين اثر در بمبئى به چاپ رسيده است.
٢٠. شاهباز نامه، از جمالالدين ميرزا نوادة فتحعلىشاه قاجار (سدة ١٣ق)
(مركزي، ٩/١١٠٨).
شماري بازنامه به زبان تركى نيز بر جا ماندهاند كه برخى از آنها از
بازنامههاي عربى و فارسى ترجمه شدهاند (بيلگه، ١٨٢ -١٧٩ ؛ ششن، ٤٠١).
مآخذ: آصفيه، خطى؛ آقابزرگ، الذريعة؛ ابن نديم، الفهرست؛ بشير حسين، محمد،
فهرست مخطوطات شيرانى، لاهور، ١٩٦٨-١٩٧٣م؛ دانشپژوه، محمدتقى، «بازنامهها و
بازياري»، در زمينة ايرانشناسى، به كوشش چنگيز پهلوان، تهران، ١٣٦٨ش؛ ششن،
رمضان، فهرس مخطوطات الطب الاسلامى، به كوشش اكملالدين احسان اوغلى،
استانبول، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ شورا، خطى؛ عباسى، خدايار، قوانين الصياد، به كوشش
فيلت، كلكته، ١٩٠٨م؛ كشاجم، محمود، المصايد و المطارد، به كوشش محمد اسعد
طلس، بغداد، ١٩٥٤م؛ كوپريلى، خطى؛ مركزي، خطى؛ ملك، خطى؛ منزوي، خطى
مشترك؛ همو، فهرست نسخههاي خطى كتابخانة گنج بخش، اسلامآباد، ١٣٥٧-١٣٦١ش؛
نسوي، على، بازنامه، به كوشش على غروي، تهران، ١٣٥٤ش؛ نوشاهى، عارف،
فهرست نسخههاي خطى فارسى موزة ملى پاكستان، اسلامآباد، ١٩٨٣م؛ نيز:
Ahlwardt; Bilge, R., X Istanbul k O t O phanelerinde Bulunan B @ zn @ meler n ,
T O rkiyat mecmuas o , Istanbul, ١٩٤٥, vols. VII-VIII(٢); ESC ٢ ; Eth E , H.,
Catalogue of the Persian, Turkish, Hind C st @ n Q , and Pusht C Manuscripts in
the Bodleian Library, Oxford, ١٨٨٩; GAS; Ivanov, W., Concise Descriptive
Catalogue of the Persian Manuscripts in the Curzon Collection, Calcutta, ١٩٢٦;
Pertsch; Phillott, D. C., introd. The Qaw ? n / n - u s - W ayy ? d (vide: PB,
Abb ? s / ); Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British
Museum, London, ١٨٨١; Ritter, H., X Al-Baizara... n , Oriens, Leiden, ١٩٥٦, vol.
IX; Storey, C. A., Persian Literature, Leiden, ١٩٧٧; TS.
محمدعلى مولوي