دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٨٨
| باتوم جلد: ١١ شماره مقاله:٤٢٨٨ |
باتوم، يا باطوم، باتومى١، شهري بندري در گرجستان، و مركز جمهوري خودمختار
آجارستان (ه م). اين بندر در كرانة جنوب شرقى درياي سياه و ١٥ كيلومتري
شمال مرز تركيه در ٤١ و ٣٨ عرض شمالى و ٤١ و ٣٨ طول شرقى واقع شده است (
بريتانيكا،ميكرو، .(I/٨٨١ جمعيت آن در ١٩٧٦م/١٣٥٤ش حدود ١١٧ هزار نفر XXIV) , ٣
BSE و در ١٩٩١م/١٣٧٠ش، ٥٠٠ ،١٣٧نفر بوده است ( بريتانيكا،اينترنت .(npn.
باتوم داراي آب و هوايى معتدل است و ميانگين دماي اين بندر در مرداد و
شهريور ٢/٢٣ و در آذر و دي ٤/٦ سانتىگراد، و ميزان بارندگى آن ٥٠٠ ،٢ميلىمتر
در سال است («دائرةالمعارف جغرافيايى...٢»، .(I/٢٠٠
منطقة باتوم در سدههاي ٦ -٤قم بخشى از سرزمين دولت كولخيس (كُلخيد) بود و
گروهى از يونانيان نيز در آنجا سكنى داشتند (آكينر، .(٢٤٣ اين منطقه در
سدههاي نخست ميلادي به باتيس٣ (باتوس) شهرت داشت (لانگ، ٦١؛ بروكهاوس،
كه گويا به معناي بندر عميق است (پيرنيا، ٣٣٢؛ «دائرةالمعارف جغرافيايى»،
همانجا).
آيين مسيح از همان آغاز به اين ناحيه راه يافت و از زمان برپايى شوراي
نيقيه، تابع اسقفنشين آنجا شد (آكينر، همانجا). در سدة ٦م باتوم و همة
سرزمينهاي اطراف آن به تسلط امپراتوري بيزانس درآمد (دائرةالمعارف ديانت٤»،
.(V/٢١٠ ديري نپاييد كه در سدة ١ق/٧م نيروهاي اسلام بر آن مستولى شدند،
ولى اندكى بعد آن را رها كردند و به بخش شرقى گرجستان رفتند و تفليس را
مركز حكومت خود قرار دادند (آكينر، همانجا). در سدة ٣ق/٩م باتوم بار ديگر به
تصرف نيروهاي اسلام درآمد و چندي بعد در سدة ٤ق/١٠م تابع شاهان گرجستان
شد. در اوايلسدة ٧ق/١٣م مغولانشهرباتوم را متصرفشدند («دائرةالمعارف
ديانت»، همانجا). در اواخر سدة ٩ق/١٥م اين شهر را تركان عثمانى تصرف كردند،
ولى در ٩٧١ق/١٥٦٤م از سيطرة آنان خارج شد ( بروكهاوس،.(III/١٨٧ در سالهاي
٩٧٦-٩٨٢ق/١٥٦٨-١٥٧٤م، باتوم به صورت يكى از ولايات (سنجاقهاي) ارزروم
درآمد، و در اواخر سدة ١٠ق/١٦م استقلال خود را باز يافت («دائرةالمعارف
ديانت»، همانجا)؛ اما چندي بعد تركان بار ديگر (تا ١٢٩٥ق/١٨٧٨م) بر آنجا تسلط
يافتند. تا آنكه طبق معاهدة برلين، باتوم به روسيه ملحق شد (همانجا؛
«دائرةالمعارف تاريخى...١»، .(II/١٦٦
از اواخر سدة ١٣ق/١٩م باتوم به صورت يكى از بندرهاي مهم درياي سياه درآمد
(«دائرةالمعارف جغرافيايى»، و با احداث خط آهن باكو - باتوم در ١٣٠٠ق/١٨٨٣م
در اين بندر لنگرگاههاي ويژة نفتكش احداث شد و سپس از سوي روسها بندري آزاد
اعلام گرديد (هدين، ٨٤؛ III/٤٤ , ٣ .(BSEپس از آنكه در سالهاي ١٣١٥- ١٣٢٥ق/
١٨٩٧- ١٩٠٧م لولة نفت از باكو به اين شهر متصل گرديد، باتوم يكى از بنادر
بسيار مهم درياي سياه شد. اين بندر در ضمن يكى از مراكز مهم براي كشتيهاي
مسافري خطوط دريايى شبه جزيرة كريمه و قفقاز است و ناوگان بسياري از باتوم
به بنادر درياي سياه، اروپا، آسيا و افريقا رفت و آمد دارند (همان، ٤٦
.(III/٤٤, در آوريل ١٩١٨ تركان بار ديگر باتوم را به تصرف آوردند، تا آنكه در
١٥ دسامبر همان سال به اشغال سپاهيان بريتانيا درآمد. در ژوئية ١٩٢٠ نيروهاي
انگليس از آنجا خارج شدند و شهر در اختيار بلشويكهاي گرجستان قرارگرفت. در
١٨مارس ١٩٢١م/ ٢٧ اسفند ١٢٩٩ش با ورود نيروهاي ارتش سرخ شوروي شهر در اختيار
نيروهاي بلشويك قرار گرفت («دائرةالمعارف تاريخى»، .(II/١٦٦-١٦٧
باتوم اكنون يكى از شهرهاي صنعتى و از مراكز تفريحى جمهوري گرجستاناست
III/٤٤) , ٣ .(BSEشمارمسلمانانجمهوري آجارستان (ه م) را ٧٤ هزار نفر نوشتهاند
كه بيش از ٢١% جمعيت آن سرزمين را تشكيل مىدهند. در ميان مسلمانان شهر
باتوم گروه كثيري شيعه مذهبند (امين، ٥/٤٢٨).
مآخذ: امين، حسن، دائرةالمعارف الاسلامية الشيعية، بيروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛
پيرنيا، حسن، ايران باستان، تهران، ١٣٧٠ش؛ لانگ، ديويد مارشال، گرجيها،
ترجمة رقية بهزادي، تهران، ١٣٧٣ش؛ هدين، سون، كويرهاي ايران، ترجمة پرويز
رجبى، تهران، ١٣٥٥ش؛ نيز:
Akiner, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London, ١٩٨٦; Britannica,
١٩٧٨; ibid . Com / eb / print? eu = ١٣٩٦٥; Brockhaus, Entsiklopedicheski o
slovar', St. Petersburg, ١٨٩١; BSE ٣ ; Kratkaya geograficheskaya entsiklopediya,
Moscow, ١٩٦٠; Sovetskaya istoricheskaya entsiklopediya, Moscow, ١٩٦٢; T O rkiye
diyanet vakf o Isl @ m ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
عنايتالله رضا