دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٧١
| بذ جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٧١ |
بَذّ، منطقهاي در شمال كوه هشتاد سر در آذربايجان شرقى (شمال شهرستان اهر و
جنوب غربى كليبر). بذ در آغاز مركز جاودانيان و سپس جايگاه خرم دينان بود
(نك: ه د، بابك خرم دين). ابنخردادبه بذ را رستاقى در آذربايجان نوشته، و
شهر بذ را «مدينة بابك» ناميده است (ص ١١٩-١٢١؛ نيز نك: ابن فقيه، ٢٨٦؛
بارتولد، .(VII/٢١١ طبري بذ را قريه و شهري در حدود اردبيل نوشته است (٩/١١).
مطهربن طاهر مقدسى آن را شهري با ديوارهاي استوار خوانده است (٥/١١٧). ابن
نديم از آنجا به عنوان سرزمينى كوهستانى ياد كرده است (ص ٤٠٦ -٤٠٧). ياقوت
آن را كورهاي ميان آذربايجان و اران نوشته است (١/٥٢٩). مسعودي بذ را به
صيغة تثنيه، بذين ناميده كه در كنار رود ارس واقع بوده است. وي در جايى
بذين را ناحيه و كوهى در آذربايجان دانسته ( مروج...، ٢/٧٥، التنبيه...،
٣٥٣)، و در جاي ديگر آن را در آذربايجان و اران نوشته است ( مروج...، ٧/٦٢
-٦٣). ابن عبدالمنعم نيز كوه بذين را در اران دانسته است (ص ٢١٦).
عنوان بذين موجب بروز اين انديشه شد كه گويا دو بذ، يكى در جنوب و ديگري
در شمال رود ارس وجود داشته است. برخى از محققان بذين را در آذربايجان،
اران و بيلقان پنداشتهاند، حال آنكه به نوشتة بنياداف بيشتر محققان، بذ را
جايى در سرزمين اردبيل دانستهاند (ص .(٢٤٠-٢٤١ يعقوبى مىنويسد كه ابوجعفر
(منصور خليفة عباسى)، يزيد بن حاتم مهلبى را والى آذربايجان قرار داد و يزيد،
يمنيها را از بصره به آنجا گسيل داشت و روادبن مثنى ازدي را در تبريز تا بذ
فرود آورد (٢/٣٧١). اما از نوشتة دينوري به سهولت مىتوان دريافت كه بذ در
جنوب رود ارس واقع بوده است. وي مىنويسد كه بابك در بذ به مقابلة افشين
شتافت، ولى چون ديد لشكريان افشين او را از هر سو احاطه كرده، و راهها را بر
او بستهاند، از رود ارس گذشت و به جانب ارمنستان رفت (ص ٤٠٣-٤٠٤).
مينورسكى بذين را ناحيهاي در آذربايجان ناميده كه در جنوب رود ارس نهاده
شده است. وي ارس را رودي دانسته كه از ميان بذين در آذربايجان و كوه
ابوموسى درخاك اران مىگذرد (ص ٣٠٣).
سعيد نفيسى نه تنها ناحيه، بلكه شهر و كوهستان بذ يا بذين را در مشرق دشت
مغان نزديك ناحية طالش كنونى و در مجاورت كرانة غربى درياي مازندران نوشته
است (ص ٣٦). اين شهر در ٢١ فرسنگى اردبيل بر بلندي كوهى واقع بود كه
بقاياي دژ بذ يا قلعة جمهور ( به احتمال مأخوذ از كوههاي جمهور) در آنجا قرار
داشته است (يوسفى، ١٣١). كسروي محل شهر بذ را در جنوب رود ارس در قراچه
داغ كنونى و شمال شهر اهر، اندكى مايل به شرق دانسته است (ص ١٤٩). اين
نظر بعدها مورد تأييد باستانشناسان قرار گرفت و معلوم شد كه قلعة جمهور در ٥٠
كيلومتري شمال شهرستان اهر و در ارتفاعات غربى شاخهاي از رود بزرگ قرهسو
در ٣ كيلومتري جنوب غربى كليبر واقع است (كامبخش فرد، ٤- ١٨). بناي قلعة
جمهور يا دژ بذ شامل قلعه و قصر، بر فراز قلهاي به ارتفاع بيش از ٣٠٠ ،٢تا
٦٠٠ ،٢متر است كه اطراف آن را درههايى به عمق ٤٠٠ تا ٦٠٠ متر فرا گرفته
است. تنها از يك راه تنگ و دشوار مىتوان به اين قلعه راه يافت (ترابى،
٢/٤٦٦).
مآخذ: ابنخردادبه، عبيدالله، المسالك و الممالك، بهكوشش دخويه،
ليدن،١٣٠٦ق/ ١٨٨٩م؛ ابن عبدالمنعم حميري، محمد، الروض المعطار، به كوشش
احسان عباس، بيروت، ١٩٨٠م؛ ابن فقيه، احمد، مختصر كتاب البلدان، به كوشش
دخويه، ليدن، ١٣٠٢ق؛ ابننديم، الفهرست؛ ترابى طباطبايى، جمال، آثار
باستانى آذربايجان، تهران، ١٣٥٥ش؛ دينوري، احمد، الاخبار الطوال، به كوشش
عبدالمنعم عامر و جمالالدين شيال، قاهره، ١٩٦٠م؛ طبري، تاريخ؛ كامبخش فرد،
سيف الله، «قلعة جمهور يا دژ بذ جايگاه بابك خرم دين»، بررسيهاي تاريخى،
تهران، ١٣٤٥ش، شم ٤؛ كسروي، احمد، شهرياران گمنام، تهران، ١٣٣٥ش؛ مسعودي،
على، التنبيه و الاشراف، به كوشش دخويه، ليدن، ١٨٩٣م؛ همو، مروج الذهب،
به كوشش باربيه دومنار و پاوه دوكورتى، پاريس، ج٢، ١٩١٤م، ج٧، ١٨٧٣م؛
مقدسى، مطهر، البدء و التاريخ، به كوشش كلمان هوار، پاريس، ١٩١٦م؛
مينورسكى، و.، تاريخ شروان و دربند، ترجمة محسن خادم، تهران، ١٣٧٥ش؛ نفيسى،
سعيد، بابك خرم دين، تهران، ١٣٣٣ش؛ ياقوت، بلدان؛ يعقوبى، احمد، تاريخ،
بيروت، ١٣٧٩ق/١٩٦٠م؛ يوسفى، غلامحسين، يادداشتهايى در زمينة فرهنگ و تاريخ،
تهران، ١٣٧١ش؛ نيز:
Barthold, W. W., Sochineniya, Moscow, ١٩٧١; Buniyatov, Z., Azerba o dzhan v
VII-IX vv., Baku, ١٩٦٥.
عنايت الله رضا