دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٥٦
| باباقاسم، مقبره جلد: ١١ شماره مقاله:٤٢٥٦ |
باباقاسِم، مَقْبَره، مزار باباقاسم اصفهانى، از عارفان سدة ٨ق/١٤م، واقع
در محلة شهشهان اصفهان. برپاية كتيبة سردر ورودي، اين آرامگاه در ٧٤١ق/١٣٤٠م
توسط سليمان بن ابى الحسن بن طالوت دامغانى، از پيروان باباقاسم براي او
ساخته شده است (نك: اصفهانى، ٧٣؛رفيعى،٧٨٥-٧٨٦؛گدار،«مقبره و مدرسه...١»،
١٦٥ ،«مقبره...٢»، .(٣٨
سبك معماري بنا مشتركاتى در عناصر و جزئيات معماري با بناهاي دورة پيشين
دارد، اما حجم آن كاهش يافته، و بر ارتفاع بنا تأكيدي آگاهانه شده است؛
كالبد بنا نيز سبكتر، نازكتر و ظريفتر شده است. بقعة باباقاسم به سبب
دارابودن تمام ويژگيهاي معماري عصر ايلخانى، يكى از نمونههاي نفيس
آرامگاههاي اين زمان است (نك: ويلبر، ٧٦-٧٧ ٣٣, ,٣١ ؛ گدار، همانجا؛ هيلنبراند،
٢٩٤ .(٢٨٦,
آرامگاه در اصل از دو فضاي مستقل تشكيل مىشود. نقشة خارجى بناي اصلى و
جلوي، مستطيل شكل با گنبد هرمى ٨ بر است و در داخل، مستطيل شكل با فرو
رفتگيهايى در هر ٤ ضلع با پوشش گنبد نيمكروي؛ بناي پشتى با نقشهاي به
شكل ٨ ضلعى بوده است و به وسيلة راهروي با يك انحنا از جبهة جنوب شرقى
بناي اصلى دو بنا به هم راه مىيافتند؛ بر اثر ويرانى بناي پشتى و بازسازي
آن در سدة اخير تغييراتى پديد آمده، و از آن جمله نقشة ٨ ضلعى به مستطيل
تبديل شده است. كفسازي بنا نيز با بناي اصلى اختلاف سطح پيدا كرده، و
راه ارتباطى اصلى دو بنا از ميان رفته است. اكنون درگاهى كوتاه با دو پله
واقع در ميان ضلع شرقى بناي اصلى آنها را به هم مىپيوندد (نك: گدار،
«مقبره و
مقبرة بابا قاسم
مدرسه»، ١٦٨ -١٦٧ ؛ هيلنبراند، ٢٨٢ ,٢٧٨ -٢٧٧ ؛ تحقيقات ميدانى).
نماي خارجى گنبد دو پوستة هرمى، بر گردنى ٨ وجهى قرار گرفته، و با پوشش
كاشى فيروزهاي، مزين به كتيبههايى به خط بنّايى لاجوردي بر پيرامون
گردن و تركها آرايش يافته است. پوپ بر آن است كه اين گنبد را شايد در سدة
٩ق/١٥م ساخته باشند (نك: دانشنامه...،١/٤٦-٤٧؛ هنرفر، ٣١٠، ٨٧٨؛ ويلبر، ١٨٢ ؛
پوپ، «معماري...١»، ١٠٩٩ ؛ تحقيقات ميدانى).
بناي آرامگاه همسطح گذرگاهى كه از پيش وجود داشته، برآورده شده است، اما
با گذشت سدهها سطح گذر بالاآمده، و اكنون ورود به آن به وسيلة دو پله از
خيابان امكانپذير است. ورودي بنا واقع در ضلع شمالى، مزين به كاشى معرق
است كه نمايشگر پيشرفت فنآوري و طراحى رنگ اينگونه كاشى در سدة ٨ق/١٤م
است. حاشيههاي كتيبه با گل و بته و اسليميهاي موزون و درشت در هم
آميخته، و رنگ سبز و قهوهاي ارغوانى فام به رنگهاي معرق افزوده شده
است. بر پيشانى اين سردر با طاق تيزهدار و مقرنس كاري، دو كتيبة تاريخى به
قلم ثلث سفيد بر زمينة لاجوردي نقش بسته است. يكى از آن دو حاوي نام
بانى و تاريخ احداث بناست و ديگري تاريخ تعمير بنا در ١٠٤٤ق/ ١٦٣٤م با رقم
محمدرضا امامى، كتيبهنگار معروف را در بردارد. سردر كاشىكاري، درِ چوبى دو
لتى منبتكاري ورودي بنا را احاطه كرده، و هر لت در به لوحهاي قاببندي
شده تقسيم شده است و بر دو لوح بالا عبارات «عنايةالازليه» و «كفاية
الابديه» به قلم ثلث بر زمينة گل و برگ نقش بسته است.
گنبد نيمه كروي داخل آرامگاه بر پاية مربع استوار است كه با گوشهسازي
سكنج مرحلة انتقالى ٨ ضلعى، شكل گرفته، و پاية مربع را به شكل دايرهاي
براي برپايى گنبد آماده ساخته است. در ميان هر يك از ٤ ضلع در فضاي ميان
دو سكنج، نورگيري مشبك تعبيه شده است؛ بر فراز مرحلة انتقالى يك ١٦ ضلعى
ايجاد شده، و ستارة ٨ پر بزرگ مقرنسكاري را در ميان گرفته كه در مركز آن
ستارة ٨ پري از آجر لعابدار فيروزهاي قرار گرفته است. مقرنس كاري گنبد بسيار
مشابه نمونههاي نخستين است. آجركاري خفته و راسته و جناقى، مقرنسها و
تركيب آنها با آجر لعابدار فيروزهاي يكى از زيباترين نمونههاي اينگونه
گنبدها را پديد آورده است (ويلبر، ٧٤ ؛ هنرفر، ٣١١-٣١٢؛ دانشنامه، همانجا؛
ديماند، ٢٠٤ ؛ اسكرس، ٢٨٠ ؛ X/٣٥٠ ؛ EWA, تحقيقات ميدانى).
پاية مربع گنبد آراسته به كتيبهاي معرق است كه حاوي آيات ١ تا ٥ سورة
اسراء است و به قلم ثلث سفيد بر زمينة لاجوردي نوشته شده است. كتيبة دوم
معرق همانند كتيبة دور گنبد، در پايين آن و بر سر طاق ضلع جنوبى نقش بسته
است؛ در اينجا نام بانى آرامگاه با القاب وي به چشم مىخورد. در ضلع
جنوبى آرامگاه محرابى از كاشى تعبيه شده كه بخش اعظم اطراف آن از ميان
رفته است، اما آنچه باقى مانده، همانند دو كتيبه با معرقكاري زينت يافته
است. قسمت فوقانى طاقنماي كوچك محراب و لچكيهاي آن كاشى كاري با طرح
گياهى است و بر پيشانى آن كتيبهاي بنّايى با عبارت «الله اكبر» نقش بسته
است. ديوارهاي جانبى آستانة بنا نيز داراي تزيين توپيهاي گچى است (نك:
ويلبر، همانجا؛ گدار، «مقبره و مدرسه»، ١٦٦ ، «مقبره»، تصوير ١٣ ؛ پوپ،
«تزيينات...٢»، ١٣٢٨ ؛ ديماند، ٢٠٥ ؛ تحقيقات ميدانى).
در ضلع شمالى دو سنگ گور قرار دارد: يكى از آن دو داراي تاريخ ٩٨٥ق و
متعلق به پهلوان ميرزا على است و ديگري از آنِ شخصى است به نام خطيب با
تاريخ ١٢٧٩ق (گدار، همان، ٤٢ ؛ تحقيقات ميدانى).
مآخذ: اصفهانى، محمدمهدي، نصفجهان فى تعريف الاصفهان، به كوشش منوچهر
ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ دانشنامة جهان اسلام، تهران، ١٣٧٥ش؛ رفيعى مهرآبادي،
ابوالقاسم، آثار ملى اصفهان، تهران، ١٣٥٢ش؛ هنرفر، لطفالله، گنجينة آثار
تاريخى اصفهان، اصفهان، ١٣٤٤ش؛ تحقيقات ميدانى مؤلف؛ نيز:
, M. S., A Handbook of Muhammadan Art, New York, ١٩٥٨; EWA; Godard, A., X Le
Tombeau de B ? b ? K ? sem n , P th ? r - E ) r ? n, Haarlem, ١٩٣٧, vol. II(١);
id, X Le Tombeau de B ? b ? K ? sem et la Madrasa Im ? m / n , ibid, ١٩٤٩, vol.
IV(١); Hillenbrand, R., Islamic Architecture, Edinburgh,١٩٩٤; Pope,A.U., X
Architectural Ornament n , X Islamic Architecture, Fourteenth Century n , A
Survey of Persion Art, London, ١٩٦٧, vol. III; Scarce, J., X Tilework n , The
Arts of Persia, Ahmedabad, ١٩٩٠; Wilber, D. N., The Architecture of Islamic
Iran, The Ilkh ? nid Period, Princeton, ١٩٥٥.
يدالله غلامى