دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٥٣
| بخاري، سيدجلالالدين جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٥٣ |
بُخاري، سيد جلالالدين (٧٠٧- ٧٨٥ق/١٣٠٧-١٣٨٣م)، فرزند سيد احمد كبير، معروف
به مخدوم جهانيان و جهان گشت، از عارفان بزرگ سدة ٨ق/١٤م در شبه قارة
هند. بعضى منابع جديدتر نام او را جلالالدين حسين هم ياد كردهاند (چشتى،
٩٧٠؛ عبدالحى، ٢/٢٨؛ II/٣٩٢ , ٢ .(EI
وي در قرية اُچ (= اوچه) در ناحية پنجاب پاكستان فعلى متولد شد (لعلى
بدخشى، ٦٨٩). نسب او به چند واسطه به حضرت امام علىنقى(ع)، امام دهم
شيعيان مىرسد (همو، ٦٩٠؛ چشتى، همانجا؛ غلام سرور، ٢٩، ٣٠). اگرچه قاضى
نورالله شوشتري خانوادة سادات بخاري را شيعه مىداند (١/١٤٦)، اما منابع ديگر
جلالالدين و خانوادهاش را حنفى مذهب دانستهاند (لعلى بدخشى، ٦٩٠؛
عبدالحى، ٢/٢٩) و گفتهاند كه نياكانش از عراق به بخارا مهاجرت كرده بودند
(شوشتري، همانجا). جد وي سيد جلال بخاري بزرگ (سيد جلال سرخ)، از بخارا به
هند رفته، و در ملتان به خدمت شيخ بهاءالدين زكرياي ملتانى رسيده است
(جمالى، ٢٢٣-٢٢٤؛ داراشكوه، ١١٦؛ بخاري، ١٠) و به دستور پير خود در قصبة اچ
مقيم گرديد (لعلى بدخشى، ٦٨٩؛ غلام سرور، ٣٥)، و پس از آن قصبة اچ به «اچ
بخاري» معروف گشت.
سيد جلالالدين ابتدا در زادگاه خود مقدمات علوم را فرا گرفت و زير نظر پدر
خويش، تربيت باطنى يافت، سپس به ملتان رفته، از دست شيخ ركنالدين
ابوالفتح (د ٧٣٥ق/١٣٣٤م)، نوة شيخ زكرياي ملتانى، خرقة خلافت سلسلة
سهرورديه را دريافت نمود (جمالى، ٢٢٥، ٢٢٨؛ ابوالفضل، ٣/١٧٢؛ داراشكوه، ١١٧؛
لعلى بدخشى، ٦٩٠ -٦٩١؛ دهلوي، ١٤٨). گفتهاند كه در يك شب عيد در كنار مقبرة
شيخ زكريا، در عالم غيب به عنوان عيدي به او لقب «مخدوم جهانيان» داده
شد (جمالى، لعلى بدخشى، داراشكوه، همانجاها؛ بخاري، ١١).
وي اندكى پس از مرگ مرشد خويش به سير و سفر پرداخت و پيش از ٧٥١ق/١٣٥٠م
به هند مراجعت كرد و از اين روي بود كه به «جهانگشت» شهرت يافت (غلام
سرور، ٤٠، ٤٢؛ يزدانى، ١٥٦). وي مدت ٧ سال در مكه و مدينه گذرانيد و ٧ بار
زيارت حج به جاي آورد (بخاري، ٢٢٢، ٢٩٠؛ غلام سرور، ٣٨، ٣٩). در مكه با
امام عبدالله يافعى ملاقات كرد (جمالى، ٢٢٦؛ ابوالفضل، داراشكوه، همانجاها)
و گويا در مراجعت از مكه به سوي هند، در كازرون فارس، به خدمت شيخ
امامالدين برادر شيخ امينالدين [بليانى كازرونى] نيز رسيد و از اين طريق
با سلسلة اسحاقية كازرونيه ارتباط پيدا كرد (دهلوي، همانجا؛ لعلى بدخشى، ٦٩٢
-٦٩٣). پس از ورود به دهلى به ديدار شيخ نصيرالدين محمود چراغ دهلوي رفته،
دست ارادت به وي داد و خرقة خلافت سلسلة چشتيه را نيز از او دريافت كرد
(جمالى، ابوالفضل، دهلوي، داراشكوه، همانجاها؛ بخاري، ١١).
اگرچه رابطة سيد جلالالدين بخاري با همة مشايخ و صوفيان زمان خود مطلوب و
دوستانه بود، اما سيدعلى همدانى از او چندان خوشدل نبود و به همين سبب، در
رسالة همدانية خويش او را مذمت كرده است (دهلوي، ١٤٩؛ لعلى بدخشى، ٦٩٤).
سلطان محمد تغلق از معتقدان سيد جلالالدين بود و حتى به او منصب
شيخالاسلامى پيشنهاد كرد، اگرچه قبول ننمود (آريا، ٤٥)، اما يكچند رياست
خانقاه محمدي را در سيوستان، واقع در ناحية سند - كه از بناهاي سلطان محمد
تغلق بود - برعهده گرفت و كمى بعد بار ديگر متوجه حرمين شد و در عهد سلطان
فيروزشاه به هند بازگشت و سرانجام در اچ اقامت گزيد (دهلوي، ١٤٨؛ لعلى
بدخشى، ٦٩٣) و به عنوان جانشين پدر و سرپرست خانقاه نياي خود، سيد
جلالالدين سرخ، به راهنمايى و ارشاد مردم پرداخت (غلام سرور، ٤٣). بسياري
از مردم پنجاب به دست وي مسلمان شدند و از نواحى ديگر هند نيز بسياري به
وي دست ارادت دادند. سلطان فيروز شاه تغلق (د ٧٩٠ق/ ١٣٨٨م) نيز، برخلاف
گفتة برتلس (ص ٦١٩) به سيدجلالالدين اعتقادي خاص داشت (شمسسراج، ٥١٤
-٥١٦؛ لعلى بدخشى، همانجا؛ بخاري، ٦١، ٦٢، ٢١٢).
سيد جلالالدين بخاري مؤسس سلسلة فرعى «مخدوميه» از طريقة سهرورديه است
(آريا، ٤٥)، اما برخى از محققان، سلسلة جلالية سهرورديه را كه منسوب به جد
وي، سيد جلالالدين سرخ بوده است و همچنين طريقة جلالى خاكساريه را، به
وي نسبت دادهاند (نك: برتلس، ٦١٧ -٦٢٠؛ زرينكوب، ٣٧٦).
سرانجام سيد جلالالدين بخاري پس از ٧٨ سال زندگى در قرية اچ بخاري درگذشت
و در همانجا دفن شد (جمالى، ٢٣٨؛ دهلوي، ١٤٩؛ لعلى بدخشى، ٦٨٩؛ ابوالفضل،
٣/١٧٢؛ داراشكوه، ١١٧). مزار وي هماكنون زيارتگاه مردم آن ديار است.
جمالى مؤلف سير العارفين هم خود مشاهده كرده است كه در مكه و مدينه و
بيتالمقدس و بغداد مردم براي حجرههايى كه محل اقامت و عبادت سيد
جلالالدين بخاري بوده است، احترام زيادي قائل بودهاند و تا روزگار او در
آنها شمع و چراغ روشن مىكردهاند (ص ٢٢٦).
آثار: تأليفاتى به سيد جلالالدين بخاري نسبت دادهاند كه اغلب آنها از نوع
ملفوظات است و كلاً در زمينة امور شرعى و تصوفند، از آن جملهاند: ١. جامع
العلوم، يا خلاصة الالفاظ، مجموعة ملفوظاتى است كه به وسيلة ابوعبدالله
علاءالدين على بن سعد بن اشرف دهلوي (د ٧٨٢ق) ترتيب يافته است. اين
كتاب با عنوان الدر المنظوم فى ترجمة ملفوظ المخدوم به اردو ترجمه شده است
(يزدانى، ١٥٧؛ نيز نك: تسبيحى، ١/١٢١؛ منزوي، خطىمشترك، ٣/١٣٨١). ٢.
سراجالهداية. برخى گردآوري آن را به شخصى به نام مولانا و يا سيد عبدالله،
و گروهى هم ترتيب آن را به احمد برنى نسبت دادهاند. اين كتاب مشتمل است
بر برخى مسائل فقهى و نيز مسائلى دربارة پيرو مرشد، و باب هفتم آن نيز
دربارة خواص ميوههاست ( ، EIهمانجا؛ يزدانى، ١٥٧- ١٥٨؛ نيز نك: منزوي، همان،
١/٤٣٨، ٣/١٥٤٨-١٥٤٩). ٣. خزانة جلالى، يا خزانةالفوائد جلالى، كه بهوسيلة احمد،
مدعوبه بهاء بن حسن بن محمود گردآوري شده است و مشتمل است بر ابواب
توبه، زكات، حج،... و مناقب اوليا و مشايخ و خرقه و... (يزدانى، ١٥٨؛
منزوي، همان، ٣/١٤٢٥-١٤٢٦؛ لعلى بدخشى، ٦٩٨). ٤. جواهر جلالى، يا مناقب
مخدوم جهانيان، كه شخصى به نام فضلالله بن ضياء عباسى، مريد و خليفة وي
آن را مرتب كرده، و مشتمل است بر موضوعاتى مانند ادعيه، آداب مراقبه،
اسرار عارفانه، خواب، طعام و پوشاك (يزدانى، همانجا). در اين كتاب دربارة
فضيلت سورة فاتحه نيز از قول امام جعفر صادق(ع) مطالبى نقل شده است
(لعلى بدخشى، همانجا؛ براي آگاهى بيشتر، نك: منزوي، فهرست...، ٢/٦٠٢ -٦٠٣،
خطى مشترك، همانجا؛ تسبيحى، ١/١٢٤). ٥. رسالة كنزالاربعين، كه شايد همان
اربعين صوفيه باشد (غلامسرور، ٤٦). ٦. تحفة السراير، گردآوردة فخر محمد غزنوي
(عباسى، ٧٦٤؛ منزوي، همان، ٣/١٣٣٦). ٧. سؤال و جواب (همان، ٣/١٥٦٧). ٨.
مسافرنامه، يا سفرنامه، سيرنامه، كه شرح مسافرت وي به ايران و ديگر
كشورهاست، گردآوردة سيد محمود بنگالى (نك: همان، ٣/١٩١٨-١٩١٩، ١٠/٥٤ - ٥٥). ٩.
مظهر جلالى، يا ملفوظات جلالالدين، گردآوردة صلاحالدين شاه (نك: همان،
٣/١٩٣٧). ١٠. مقررنامه، يا مكتوبات جهانيان جهانگشت، كه شامل ٤٢ نامه است
در مسائل اخلاقى و عرفانى خطاب به تاجالدين احمد بن معين سياهپوش دهلوي
(منور، ٣٧٣؛ منزوي، همان، ٣/١٩٨٢؛ عباسى، ٧٦٧). ١١. مناجات جهانيان جهانگشت
(منزوي، همان، ٧/٤٤٣).
مآخذ: آريا، غلامعلى، طريقة چشتيه در هند و پاكستان، تهران، ١٣٦٥ش؛ ابوالفضل
علامى، آيين اكبري، كانپور، ١٨٩٣م؛ بخاري، باقر، جواهر الاولياء، به كوشش
غلام سرور، اسلامآباد، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ برتلس، ي. ا.، تصوف و ادبيات تصوف،
ترجمة سيروس ايزدي، تهران، ١٣٥٦ش؛ تسبيحى، محمدحسين، كتابخانههاي پاكستان،
اسلامآباد، ١٣٩٧ق/١٩٧٧م؛ جمالى، حامد، سير العارفين، ترجمة محمد ايوب قادري،
لاهور، ١٩٨٩م؛ چشتى، عبدالرحمان، مرآة الاسرار، ترجمة علىاصغر چشتى صابري،
لاهور، ١٤١١ق؛ داراشكوه، محمد، سفينة الاولياء، كانپور، ١٩٠٠م؛ دهلوي،
عبدالحق، اخبار الاخيار، ديوبند، ١٣٣٢ق؛ زرينكوب، عبدالحسين، جستوجو در تصوف
ايران، تهران، ١٣٥٧ش؛ شمس سراج، عفيفالدين، تاريخ فيروز شاهى، به كوشش
ولايت حسين، كلكته، ١٨٩١م؛ شوشتري، نورالله، مجالس المؤمنين، تهران،
١٣٦٥ش؛ عباسى، منظور احسن، مخطوطات فارسيه، لاهور، ١٩٦٣م؛ عبدالحى، نزهة
الخواطر، حيدرآباد دكن، ١٣٥٠ق/١٩٣١م؛ غلامسرور لاهوري، مقدمة جواهر الاولياء
بخاري، اسلامآباد، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ لعلىبدخشى، لعلبيگ، ثمراتالقدس، به
كوشش كمال حاج سيدجوادي، تهران، ١٣٧٦ش؛ منزوي، خطى مشترك؛ همو، فهرست
نسخههاي خطى گنج بخش، اسلامآباد، ١٩٧٩م؛ منور، محمد، «انشاء و مكتوبات»،
تاريخ ادبيات مسلمانان پاكستان و هند، لاهور، ١٩٧١م، ج ١؛ يزدانى،
عبدالمجيد، «ملفوظات»، همان؛ نيز:
٢ .
غلامعلى آريا