دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٨٨
| باقولىاصفهانى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٨٨ |
باقولىِ اِصْفَهانى، ابوالحسن على بن حسين بن على (د پس از ٥٣٥ق/١١٤١م)،
مفسر و نحوي قرن ٦ ق/١٢م كه آثار متنوعى در تفسير، علوم قرآنى و نحو بر
جاي گذاشته است. وي به سبب جامعيتش در دانش، در عصر خود به جامع و
جامعالعلوم شهرت يافته بود. باقولى نابينا بود و از همين روي، ضرير خوانده
مىشد (نك: ياقوت، ١٣/١٦٤؛ قفطى، ٢/٢٤٧).
على بن زيد بيهقى در وشاح الدمية خود وصف بسزايى از او كرده، و همين اثر،
مستند اصلى بقية كسانى است كه به شرح حال باقولى پرداختهاند (نك: ياقوت،
١٣/١٦٥؛ صفدي، الوافى...، ٢١/١٢، نكت...، ٢١١؛ سيوطى، ٣٣٥). بيهقى او را در
نحو همچون كعبه دانسته است كه فضلاي عصرش پرده داران آن بوده اند (نك:
ياقوت، همانجا). كتاب مشهور وي كشف المشكلات، نيز شاهدي روشن بر تبحر او در
كاربرد دانش نحو براي تحليل نحوي قرائات است.
از زندگى او آگاهى چندانى به دست نرسيده است و از تاريخ وفاتش نيز گزارشى
در دست نيست، اما مىدانيم كه در ٥٣٥ق زنده بوده، و در نامهاي كه به
فضلاي خراسان نوشته، شرح بيتى از فرزدق را خواستار شده است؛ با توجه به
جايگاه ممتاز او، شماري از چهرههاي علمى آن زمان در خراسان در جواب نامة
وي شروح متنوعى بر اين بيت و معضلات نحوي آن نگاشتهاند (همو، ١٣/١٦٥-١٦٦؛
قفطى، ٢/٢٤٨- ٢٤٩). او خود شعر نيز مىسروده، و قطعهاي از او در وصف علاقهاش
به علم نحو به يادگار مانده است (همانجاها). در برخى آثار متأخر اماميه، از
باقولى به عنوان رجلى از شيعه نام آمده است (مثلاً نك: آقابزرگ،
طبقات...، ١٨٥-١٨٦؛ نيز خوانساري، ٥/٢٥١).
آثار متنوعى از او گزارش شده است: الاستدراك على كتاب ابى على الفارسى،
شرح اللمعِ ابن جنى، كشف المشكلات و ايضاح المعضلات فى علل القراءات،
الجواهر فى شرح جمل عبدالقاهر، البيان فى شواهد القرآن، تفسير القرآن و
المجمل (نك: ياقوت، ١٣/١٦٦- ١٦٧؛ قفطى، ٢/٢٤٧؛ نيز صفدي، الوافى، ٢١/١٣). از
اشارات قفطى برمىآيد كه وي در شرح اللمع، طرحى ابتكاري از اصول نحو و
فروع مبتنى بر آنها ارائه كرده بوده است (٢/٢٤٨-٢٤٩؛ نيز نك: يمانى، ٢١٦).
تفسير او نيز در اشاره به لقب مؤلف، گاه تفسير جامعالعلوم خوانده شده است
(نك: آقابزرگ، الذريعة، ٤/٢٦٨). از آثار وي، نسخة خطى كشف المشكلات در
كتابخانة سريزديِ يزد، و نسخة عكسى آن در كتابخانة مركزي دانشگاه تهران موجود
است و نسخة خطى شرح اللمع در كتابخانة ملى صوفيه يافت مىشود (دانشپژوه،
٤٤٤؛ درويش، ٢/١٣٠).
مآخذ: آقابزرگ، الذريعة؛ همو، طبقات اعلام الشيعة (قرن ٦)، به كوشش علينقى
منزوي، بيروت، ١٣٩٢ق/١٩٧٢م؛ خوانساري، محمد باقر، روضات الجنات، قم،
١٣٩٢ق؛ دانشپژوه، محمدتقى، «فهرست كتابخانههاي شهرستانها»، نسخههاي خطى،
نشرية كتابخانة مركزي دانشگاه تهران، تهران، ١٣٤٤ش، دفتر ٤؛ درويش، عدنان،
فهرس المخطوطات العربية (صوفيه)، دمشق، ١٩٧٤م؛ سيوطى، بغية الوعاة، به كوشش
محمدامين خانجى، قاهره، ١٣٢٦ق؛ صفدي، خليل، نكت الهميان، قاهره،
١٣٢٩ق/١٩١١م؛ همو، الوافى بالوفيات، به كوشش محمد حجيري، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
قفطى، على، انباه الرواة، به كوشش محمد ابوالفضل ابراهيم، قاهره، ١٣٧١ق/
١٩٥٢م؛ ياقوت، ادبا؛ يمانى، عبدالباقى، اشارة التعيين فى تراجم النحاة و
اللغويين، به كوشش عبدالمجيد دياب، رياض، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م.
مهدي مطيع