دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٢٦٢
| بابا نصيب جلد: ١١ شماره مقاله:٤٢٦٢ |
بابا نَصيب، بابا نصيبالدين غازي كشميري (٩٧٧- ١٣ محرم ١٠٤٧ق/١٥٦٩- ٢٨ مة
١٦٣٧م)، فرزند شيخ ميرحسين رازي (رامى)، از عارفان سهرورديه در كشمير. پدرش
از راجههاي راولپندي بود و به خدمت شيخ مخدوم حمزه (د ٩٨٤ق/١٥٧٦م) در
كشمير رسيد و به طريقة او پيوست. مادرش جميله بىبى نيز از صوفية همان ديار
بوده است (مسكين، ١٦٥-١٦٦). نام او را نصيرالدين نيز گفتهاند (همو، ١٨٧؛
راشدي، ٢/٩٦٦) و از او با القاب نصيب مسكين (احمد، ٢/٤٥٣)، بابا نصيبالدين
غازي (مسكين، احمد، همانجاها)، و ابوالفقرا (همانجاها؛ ديدهمري، ٢٩٥؛ استوري،
ياد شده است.
بابا نصيب ظاهراً در كشميرزاده شد و بيشتر عمر خود را در همانجا گذرانيد. وي
دانشهاي مقدماتى را از ملايوسف اعمى فراگرفت (مسكين، همانجا) و از محضر
استادانى چون ملاجمالالدين و برادرش ملاكمالالدين نيز بهره برد (ديدهمري،
٢٤٦؛ آفاقى، ٧٧). او در جوانى در زمرة مريدان بابا داوود خاكى (د ٩٩٤ق/١٥٨٦م)
درآمد و خليفة وي شد (ديدهمري، ٢٩٥؛ مسكين، همانجا). برخى او را از مريدان
شيخ مخدوم حمزه نيز دانستهاند (ايوانف، ١٠٩ ؛ آفاقى، همانجا). وي با صوفيان
معروف زمان خود چون خواجه خاوند محمود نقشبندي، ملاشاه قادري (د
١٠٧٠ق/١٦٦٠م) و آخوند حسين خباز (د
١٠٥٢ق/١٦٤٢م)مصاحبتداشتهاست(مسكين،١٨٩،١٩٣؛ ديدهمري، ٢٧٥، ٣٤٣). خليفه و
معروفترين شاگرد او باباداوود مشكاتى است كه همواره در سفر و حضر همراه او
بوده است (همو، ٣٧٥؛ مسكين، ٢١٧). بابا نصيب در كشمير و ملتان مريدان بسيار
داشت و اغلب براي ديدار آنان به ملتان سفر مىكرده (آفاقى، ٧٨)، و به
لداخ و تبت نيز رفته است (مسكين، ١٨٨؛ ديدهمري، ٢٩٥-٢٩٦). وي در قصبة
بيجبيهاره١ درگذشت و مرقدش اكنون زيارتگاه است (راشدي، ٢/٩٦٥-٩٦٦).
بابا نصيب به تجرد زندگى مىكرد. او دو برادر داشت كه هر دو به شمسالدين
معروف بودند و از صوفية كشمير بهشمار رفتهاند (ديدهمري، ٢٩٦، ٣٠٢؛ مسكين،
١٩٩، ٢٠٢). وي در ترويج احكام شريعت كوشش داشت و بناي چند مسجد و حمام در
نواحى مختلف كشمير نتيجة مساعى او بوده است. كراماتى نيز بدو نسبت دادهاند
(همو، ١٨٧- ١٨٨؛ ديدهمري، ٢٩٥-٢٩٦).
كتاب نورنامه، يا ريشى ( رشى ) نامه كه در شرح احوال نورالدين ولى رِشى
(د ٨٤٢ق/١٤٣٨م) و گروهى از صوفية كشمير است، تأليف اوست. نورنامه داراي دو
قسمت است: يكى كليات صوفيانه و ديگري تذكرة احوال. قسمت اول آن را درويش
نامه يا ريشى نامه، و قسمت دوم را تذكرة مشايخ كشمير و برخى نيز نورنامه
خواندهاند (منزوي، خطى مشترك، ١١/٨٩٦ -٨٩٧؛ ايوانف، ١٠٩ -١٠٨ ؛ آقابزرگ،
٢٤/٣٧٧- ٣٧٨). نسخهاي از اين كتاب كه داراي هر دو قسمت است، در كتابخانة
گنجبخش اسلامآباد نگهداري مىشود (منزوي، فهرست...، ٤/٢١٥٤- ٢١٥٦). از
نورنامه نسخههاي ديگري نيز در دست است كه برخى از آنها قسمت اول را در
بردارد و برخى قسمت دوم را (نك: همو، خطى مشترك، ١١/٨٩٥ - ٨٩٨).
هاشمى (١/٦٧ -٦٩) و منزوي (همان، ٣/١٨٧٣) اين كتاب را صريحاً به بابا داوود
خاكى نسبت دادهاند، اما منزوي بعدها خود اين اشتباه را تصحيح كرده است
(همان، ١١/٨٩٥). بابا نصيب در اين تأليف از منابعى چون تاريخ رشيدي، نگارش
ميرزا حيدر دوغلات، بهره گرفته، و در موارد گوناگون به آياتى از قرآن كريم
و احاديث نبوي و اشعار كشميري استشهاد كرده است. واژههاي فراوان از زبان
تركى و كشميري نيز در اين كتاب راه يافته است (ايوانف، آفاقى، همانجاها)؛
برخى برآنند كه نگارنده اين اثر را از سنسكريت به فارسى درآورده است
(راشدي، ٢/٩٦٦).
مآخذ: آفاقى، صابر، «صوفيان كشمير و نقش آنان در نشر فرهنگ و ادب فارسى»،
هنر و مردم، تهران، ١٣٥٠ش، شم ١١٢-١١٣؛ آقابزرگ، الذريعة؛ احمد، ظهورالدين،
پاكستان مين فارسى ادب، لاهور، ١٩٧٤م؛ ديده مري، محمداعظم، واقعات كشمير،
ترجمة حميد يزدانى، لاهور، ١٩٩٥م؛ راشدي، حسامالدين، تذكرة شعراي كشمير،
لاهور، ١٣٦٦ش؛ مسكين، محيىالدين، تحائف الابرار فى ذكر الاولياء الاخيار،
امريتسار، ١٣٢٢ق؛ منزوي، خطى مشترك؛ همو، فهرست نسخههاي خطى كتابخانة
گنجبخش، اسلامآباد، ١٣٦١ش؛ هاشمى، محمدمتين و ساجد الرحمان صديقى، فهرست
مخطوطات، لاهور، مركز تحقيق ديال سنگه ترست لائبريري؛ نيز:
Ivanov, V., Concise Descriptive Catalogue of the Persian Manuscripts in the
Collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, ١٩٨٥; Storey, C.A.,
Persian Literature, London, ١٩٧٢.
نجمالرشيد