دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٣٤٤
| بازرگان جلد: ١١ شماره مقاله:٤٣٤٤ |
بازَرْگان، شهري در بخش مركزي شهرستان ماكو از استان آذربايجان غربى. اين
شهر كوچك در مرز ايران و تركيه و در ٤٤ و ٢٣ طول شرقى و ٣٩ و ٢٣ عرض شمالى و
در ارتفاع ٤٦٠ ،١متري قرار گرفتهاست ( فرهنگجغرافيايى...،١/١٤). بازرگان
پيشتر از آباديهاي دهستان قلعه درهسى شهرستان ماكو بود ( سرشماري...،٥٨)،
اما از ٤ تير ١٣٧٥ به شهر تبديل شد (تحقيقات مؤلف).
چگونگى نامگذاري بازرگان روشن نيست، شايد از آن رو كه بر سر راه ويژهاي
قرار گرفته كه كالاهاي دو قارة آسيا و اروپا از آن مىگذشته است، نام
«بازرگان» را بر آن نهادهاند ( فرهنگجغرافيايى، همانجا).
ويژگيهاي طبيعى: اينشهر بر روي يك برآمدگىرسوبى، مشرف بر رودخانة آق چاي
قرار گرفته است ( ايرانيكا).همچنين رودهاي قرهسو و ساريسو از كنار بازرگان
مىگذرند. قرهسو از كوههاي اطراف شهر سرچشمه گرفته، پس از عبور از دو
كيلومتري جنوب خاوري بازرگان به رودخانة زنگمار مىپيوندد. ساري سو نيز كه
از كوههاي اطراف بازرگان سرچشمه مىگيرد، پس از دريافت شاخهاي از رود
دغوبايزيد كه از تركيه مىآيد و با گذر از ٣ كيلومتري خاور بازرگان، به زنگمار
مىريزد. بازرگان را كوههاي بايرام گَل در باختر، و قرهحسن در شمال خاوري
فرا گرفتهاند. اين شهر آب و هواي معتدل و خشك دارد ( فرهنگجغرافيايى،
همانجا).
پيشينه: نخستين آگاهيهاي مكتوب دربارة بازرگان، از سدة ١٣ق/١٩م پيشتر
نمىرود. كنتدو سرسى سفير فوقالعادة فرانسه كه در ١٢٥٥ق/١٨٣٩م به هنگام
سلطنت محمدشاهقاجار (١٢٥٠-١٢٦٤ق/ ١٨٣٤- ١٨٤٨م) براي مأموريتى سياسى به
ايران آمده بود، در خاطرات خود از بازرگان نام برده است. او هنگام گذر از
مرز كشور عثمانى از اين روستاي ايرانى ياد كرده است. سرسى در نوشتههايش،
كوچههاي بازرگان را گل آلود و خانههاي آن را به صورت نيمه زيرزمين ياد
مىكند (ص ٧٢-٧٤). يك سال پس از آن، اوژن فلاندن جهانگرد فرانسوي در ١٢٥٦-
١٢٥٨ق/١٨٤٠-١٨٤٢م از ايران ديدن كرد. او نيز به هنگام ورود به ايران، از
بازرگان به عنوان دهستان ايرانى ياد كرده، و افزوده است كه ايرانيان در
اينجا عدهاي تفنگچى براي حفاظت و تأمين گذاشتهاند (ص ٥٤).
در ميان نويسندگان ايرانى، به نظر مىرسد نخستين كسى كه از بازرگان ياد
كرده، جعفر خان مشيرالدوله، مهندس باشى است. در ١٢٦٥ق/١٨٤٩م ميرزا تقىخان
اميركبير صدراعظم ايران، نمايندگى دولت ايران را به مشيرالدوله واگذار نمود
تا به همراه نمايندگان عثمانى، روس و انگليس تكليف خطوط سرحدي را روشن
نمايد (نك: شميم، ١٦٠). مشيرالدوله در رسالة تحقيقات سرحديه از آباديهاي ماكو
كه عثمانيها آنها را تصرف كرده بودند، نام مىبرد و مىافزايد كه يك فرسنگ
پايينتر از اينها، قرية بازرگان است كه در تصرف مباشران خان ماكوست (ص
١٨٤). از اين نوشته چنين برمىآيد كه به هنگام مأموريت مشير الدوله،
بازرگان در دست متصديان ايرانى بوده است كه شهر ماكو را اداره مىكردهاند.
با اينكه ميان ايران و عثمانى دو عهدنامة صلح (عهدنامههاي اول و دوم
ارزروم) در ١٢٣٨ق/١٨٢٣م و ١٢٦٣ق/ ١٨٤٧م بسته شده بود، ولى عثمانيها با
تفسير سودجويانه از برخى مواد آن و به بهانههاي بىاساس به مرزهاي ايران
تجاوز مىنمودند و دولتهاي واسطه (روس و انگليس) نيز پنهانى از آنان حمايت
مىكردند. از اينرو، اختلافات و درگيريهاي مرزي ميان دو كشور همسايه ادامه
يافت و تا از هم پاشيدن امپراتوري عثمانى و پايان حكومت قاجار، همچنان
باقى ماند ( گزيده...، ١/٦ -٧).
در پاييز ١٣٢٥ق/١٩٠٧م در اوايل مشروطيت ايران، يك بار ديگر عثمانيها، بخشهاي
مهمى از سرزمينهاي مرزي ايران را اشغال نمودند (كيهان، ٢/٣٩)؛ تا آنكه در
موافقت نامهاي كه در آبان ١٢٩٢/ نوامبر ١٩١٣ به امضاي سفيران چهار دولت
ايران، عثمانى، انگليس و روس رسيد، مرزهاي دو كشور ترسيم شد و بر آن اساس،
خط مرزي از ميان روستاي كرد باران عثمانى و روستاي بازرگان ايران گذشت
(مشايخ، ٢٢٨-٢٣٣). در همين سال بازرگان را دهكدهاي ١٠ خانواري وصف كردهاند
كه از سوي تركها به ايران واگذار شده است و كاروانهايى در آنجا فرود آمده،
نياز خود را برآورده مىسازند ( تهران...، .(I/٩٦
پس از جنگ جهانى اول و تشكيل دولت نوين تركيه، براي تعيين حدود و نصب
نشانههاي مرزي ميان دو كشور، كميسيونهايى تشكيل گرديد كه نتيجهاي از آنها
گرفته نشد، تا آنكه در ٣ بهمن ١٣١٠ش/ ٢٣ ژانوية ١٩٣٢م قراردادي براي تعيين
خط مرزي ميان ايران و تركيه در تهران منعقد گرديد و در اين قرار داد خط مرزي
به قلة گير بران در مغرب بازرگان بالا رفته، در خط مقسمالمياه ميان
روستاهاي تركيه و ايران ادامه يافت (مخبر، ٨٣ -٨٤).
جمعيت: بازرگان در ١٣٣٥ش/١٩٥٦م، ٣١٢ نفر جمعيت داشت كه پس از گذشت ١٠ سال
(١٣٤٥ش) به ٧٨٣ نفر رسيد ( ايرانيكا).در ١٣٥٥ش جمعيت آن ٨١٨ ،١نفر (٣٧٣
خانوار) گرديد ( فرهنگآباديها...،٥/٨٠) و در ١٣٧٥ش به ٠٥٣ ،٧نفر ( ٣٩٠،١خانوار)
افزايش يافت. از جمعيت مذكور ٤٨٢ ،٢مرد و ٠٠٥ ،٢زن، باسواد، و شاغلان آن ١٨٨
،١مرد و ٤٥ زن بودهاند ( سرشماري، ٥٨ -٥٩).
كشاورزي: كمبود آب سبب گرديده است كه كشاورزان فعاليتى محدود و سنتى
داشته باشند. بيشتر فعاليت آنان در زمينة كشت گندم، جو و نباتات علوفهاي و
پرورش گوسفند است ( فرهنگ جغرافيايى، همانجا؛ ايرانيكا ).
موقعيت ارتباطى: بازرگان بر سر راه ايران به تركيه و اروپا قرار گرفته، و
اين موقعيت، آن را از اهميت بسيار برخوردار نموده است. از ديرباز نيز، راهى
كه ايران را از طريق تبريز، به بندر طرابوزان در كرانة درياي سياه
مىپيوست، از اين مسير مىگذشت. اين راه امروزه نه تنها مهمترين راه
بازرگانى و مسافري به ايران و آسياي مركزي است، بلكه يكى از مهمترين
جادههاي خاور نزديك نيز به شمار مىآيد.
در ١٢٩٤ش/١٩١٥م در گرماگرم نخستين جنگ جهانى يك رشته راهآهن باريك (به
عرض ٠٠٧ ،١ميلىمتر) از شاه تختى در مرز ايران و ارمنستان، از راه ماكو و
بازرگان به خاك تركيه تا كنار رود فرات كشيده شد كه ٤١٩ كم طول داشت و ١٠٥
كم آن در خاك ايران قرار داشت. اين راه آهن پس از پايان جنگ برچيده شد
(حامى، ١٤٧٦). در ١٣٤٢ش، با موافقت نامهاي كه ميان ٣ كشور ايران، تركيه و
پاكستان امضا شد، ساختمان راه اصلى بينالمللى تهران - بازرگان (بزرگراه
شمارة يك آسيايى) آغاز گرديد و در ١٣٤٧ش به پايان رسيد (سيد زنوزي، ٧٧). اين
بزرگراه كشورهاي اروپايى را از طريق مرز بازرگان به ايران مىپيوندد و
داراي اهميت اقتصادي و جهانگردي بسيار است (نوربخش، ٧٠١).
گمرك: در ١٣١٦ش/١٩٣٧م، ايران و تركيه موافقت نامهاي دربارة تنظيم طرز عمل
گمرك امضا نمودند كه برابر نخستين بند آن مقرر گرديد كه دو دولت دفاتر گمركى
خود را در مرز و در مسير راه بازرگان - گرجى بلاغ داير نمايند ( اسناد...، ٥/٥٦
-٥٩) و نيز در موافقتنامة ديگري كه در ١٣٢٨ش/١٩٤٩م ميان دو دولت امضا شد،
ايران تعهد كرد كه در بازرگان، تبريز و خانه (پيرانشهر)، انبارهايى براي كالا
بسازد و در برابر، تركيه متعهد گرديد كه انبارهايى در استانبول، اسكندرون و
طرابوزان براي كالاهايى كه از ايران صادر مىگردد، احداث نمايد (همان،
٥/١٠٦-١٠٧). در ١٣٥٣ش/١٩٧٤م كه بهاي نفت افزايش يافت و ايران توانست
حجمهاي بزرگى از كالا به كشور وارد نمايد، رفت و آمد وسائط نقليه نيز فزونى
گرفت، چنانكه در ١٣٥٤ش حدود ٥/٢ ميليون تن كالا از گمرك بازرگان گذر كرد (
ايرانيكا ). در سالهاي ١٣٦٠- ١٣٦٧ش، بيش از ٩٠% كاميونها و بيش از ٨٧% كالاهاي
حمل شده (بجز ١٣٦٥ش) از اين مرز وارد شده است. در اين مدت به طور ميانگين
در هر سال حدود ١٤٧ هزار دستگاه كاميون و بيش از ٢ ميليون تن كالا از مرزهاي
كشور وارد شده كه به ترتيب ١/٩٤% و ٥/٩٠% از كل كاميونها و كالاهاي ورودي
به مرز بازرگان اختصاص داشته است و نيز در اين مدت ٣/٥٩ و ١/٦٦% از مجموع
ميانگين كاميونها و كالاهاي خارج شده، به گمرك بازرگان مربوط مىشود
(ركنالدين، ٨٠٤، ٨١١). در ١٣٧٧ش واردات ايران از گمرك بازرگان حدود ٦
ميليون تن و به ارزش حدود ٢٦ ميليون دلار بوده، و در همين سال صادرات
ايران بيش از ٥/٢٥ ميليون تن و به ارزش حدود ٨ ميليون دلار بوده است
(تحقيقات مؤلف).
اخيراً ايران و تركيه يادداشت تفاهمى را براي افزايش همكاريهاي گمركى امضا
نمودند كه تاريخ اجراي آن ٥ آبان ١٣٧٧ش / ٢٧ اكتبر ١٩٩٨م است. اين
يادداشت دربارة مسافران، اتومبيلها و ديگر امور گمركى بازرگانِ ايران و گور
بولاغِ (گرجى بلاغ) تركيه است. همچنين دو طرف موافقت نمودهاند كه
تأسيسات گمركى اين نقاط نوسازي گردد و تأسيسات نوين ديگري بر آنها افزوده
شود، تا كالاهاي دو كشور با سرعت بيشتري به اروپا و آسياي مركزي برسد (سلام
ايران١).
مآخذ: اسناد معاهدات دوجانبة ايران با ساير دول، تهران، ١٣٧١ش؛ حامى، احمد،
«راههاي ايران»، ايرانشهر، تهران، ١٣٤٣ش/١٩٦٤م، ج ٢؛ ركنالدين افتخاري،
عبدالرضا و ديگران، اقتصاد ايران، تهران، ١٣٧١ش؛ سرسى، لوران، ايران در
١٨٣٩-١٨٤٠م، ترجمة احسان اشراقى، تهران، ١٣٦١ش؛ سرشماري عمومى نفوس و مسكن
(١٣٧٥ش)، شناسنامة آباديهاي كشور، شهرستان ماكو، مركز آمار ايران، تهران،
١٣٧٦ش؛ سيد زنوزي، اميرهوشنگ، مرند، تهران ١٣٥٨ش؛ شميم، علىاصغر، ايران در
دورة سلطنت قاجار، تهران، ١٣٤٢ش؛ فرهنگ آباديهاي كشور (١٣٥٥ش)، استان
آذربايجان غربى، شهرستان ماكو، مركز آمار ايران، تهران، ١٣٦٨ش؛ فرهنگ
جغرافيايى آباديهاي كشور، سازمان جغرافيايى نيروهاي مسلح، تهران، ١٣٧١ش؛
فلاندن، اوژن، سفر نامه، ترجمة حسين نور صادقى، اصفهان، ١٣٢٤ش؛ كيهان،
مسعود، جغرافياي مفصل ايران، تهران، ١٣١١ش؛ گزيدة اسناد سياسى ايران و
عثمانى، دورة قاجاريه، تهران، ١٣٦٩ش؛ مخبر، محمدعلى، مرزهاي ايران، تهران،
١٣٢٤ش؛ مشايخ فريدنى، آزرميدخت، مسائل مرزي ايران و عراق و تأثير آن در
مناسبات دو كشور، تهران، ١٣٦٩ش؛ مشيرالدوله، جعفر، رسالة تحقيقات سرحديه، به
كوشش محمد مشيري، تهران، ١٣٤٨ش؛ نوربخش، مسعود، با كاروان تاريخ، تهران،
١٣٧٠ش؛ تحقيقات مؤلف؛ نيز:
Iranica; Salamiran. org / Media / Iran News / ٩٨١٠٢٤. html; Tehran and
Northwestern Iran, ed. L. Adamec, Graz, ١٩٧٦.
محسن احمدي