دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٠١
| بالتاچىمحمدپاشا جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٠١ |
بالْتاچىْ مُحَمَّدْ پاشا (د ١١٢٤ق/١٧١٢م)، صدراعظم دولت عثمانى در روزگار
سلطنت احمد سوم (حك ١١١٥-١١٤٣ق). وي به پاكجه مؤذن (ثريا، ٤/٢٠٨) و گوزلجه
مؤذن (طيارزاده، ٢/١٤٦) نيز مشهور است.
محمد در عثمانجق از توابع قسطمونى زاده شد (شيخى، ٢-٣/٤٣٦؛ ثريا، همانجا). از
دوران كودكى او آگاهى دقيقى در دست نيست. وي به عنوان بالتاچى (تبردار)
در صنف بالتاچيان وارد دستگاه حكومتى شد (طيارزاده، همانجا) و در مناصب
مؤذنى، منشيگري، ميرآخوري و قاپودانى خدمت كرد و سرانجام در ١١١٦ق/١٧٠٤م
پس از قلايلى احمد پاشا، به صدر اعظمى برگزيده شد، اما چندي بعد از اين
مقام عزل گرديد و بار ديگر در ١١٢٢ق/١٧١٠م به صدارت منصوب شد (همانجاها).
پناهندهشدن كارل پادشاه سوئدبه عثمانى وجنگهاي روس وعثمانى از رويدادهاي
مهم دوران صدارت كوتاه اوست. در اين دوره روسها با ساختن استحكامات جنگى
و كشتيهاي رزمى در بندر درياي آزُف و برانگيختن مسيحيان آن نواحى و تصرف
قلعة آزف (جودت، به دولت عثمانى اعلان جنگ دادند و فرماندهى سپاه عثمانى
در اين جنگ به محمد پاشا واگذار شد (طيارزاده، همانجا؛ دربارة جزئيات اين
جنگ و نقش محمد پاشا به عنوان فرمانده سپاه و صدراعظم، نك: آق تپه،
.(١٣٢-١٣٣ وي در سمت فرماندهى معاهدهاي نه چندان مناسب كه در تاريخ به
معاهدة پروت معروف است، منعقد ساخت. نظريات گوناگونى در تأييد يا انتقاد از
سياست او در اين جنگ و انعقاد معاهدهاي وهنآور، آن هم در هنگامى كه
احتمال پيروزي عثمانيها مىرفت، اظهار شده است، چنانكه او را حتى به گرفتن
رشوه از تزارروس متهم كردهاند (شاو، ١/٤٠٠؛ هامر پورگشتال، ٤/٢٩٨٢؛ ثريا،
٤/٢٠٨-٢٠٩).
بالتاچى مردي خردمند، مدبر، جسور و در عين حال مكار وغدار (همانجا؛ هامر
پورگشتال، ٤/٢٩٤٢)، و گويا هنردوست و اهل قلم نيز بود II/٢٩٦) .(IA, وي
سرانجام در شوال ١١٢٣ پس از ٥/٢ سال صدارت (طيارزاده، همانجا) به سبب عدم
موفقيت در جنگ از مقام خود معزول، و اموالش مصادره شد. او نخست به جزيرة
ميدلّى، و سپس به ليمنى تبعيد گرديد و پس از مدتى براثر بيماري در همانجا
درگذشت و در جوار آرامگاه شاعر عارف، شيخ مصري دفن گرديد (هامر پورگشتال،
٤/٢٩٨٢؛ ، IA همانجا). سن او را به هنگام مرگ بيشتر از ٥٠ سال دانستهاند
(طيارزاده، همانجا)؛ بنابراين، مىبايست در حدود سال ١٠٧٤ق/١٦٦٣م زاده شده
باشد.
مآخذ: ثريا، محمد، سجل عثمانى ( تذكرةمشاهيرعثمانيه)،استانبول، ١٣١٦ق؛ شاو، ١.
ج. و ا. ك. شاو، تاريخ امپراتوري عثمانى و تركية جديد، ترجمة محمود
رمضانزاده، مشهد، ١٣٧٠ش؛ شيخى محمد افندي، وقايع الفضلاء (ذيل الشقائق
النعمانية )،به كوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛ طيارزاده، احمد عطا،
تاريخ، استانبول، ١٢٩٧ق؛ هامر پورگشتال، يوزف، تاريخ امپراتوري عثمانى،
ترجمة ميرزا زكى على آبادي، به كوشش جمشيد كيانفر، تهران، ١٣٦٩ش؛ نيز:
Aktepe, M.M., X Baltaci Mehmed Pasa'nin ١٧١١ Prut seferi ile ilgili emirleri n ,
Tarih enstit O s O dergisi, Istanbul, ١٩٧٠, no.١; Cevdet, A., Tez @ kir, ed. C.
Bayson, Ankara, ١٩٨٦; IA.
محبوبه هريسچيان