دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٠٨
| بالكار جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٠٨ |
بالْكار، مردمى مسلمان از ساكنان قديمى بخش مركزي دامنة شمالى كوههاي بزرگ
قفقاز. محل استقرار آنان، باكسان، چِگِم، چِرِك (بالكار) و نيز اراضى
جلگهاي دامنة مناطق كوهستانى جمهوري خودمختاركاباردينو - بالكاراست
(«تاريخ...١»، .(I/٧٢-٧٣ عمدهترين زيستگاهبالكارها، اراضى كوهستانىاِلبروس
قفقازاست («مردم...٢»، كه بعضى آن را دگرگون شدة نام البرز مىدانند.
بالكارها خود را تائولو - مالكارلى مىنامند II/٥٧٨) , ٣ كه ظاهراً به معناي
كوهنشين است (آكينر، .(٢٢٦
منشأ قومى بالكارها مشخص نيست. بعضى آنان را از اعقاب بلغارهايى دانستهاند
كه در سدههاي ٦ و ٧ق/١٢ و ١٣م ناگزير از عقبنشينى به جانب مناطق
كوهستانى شدند. برخى ديگر آنان را از اخلاف خزرهايى دانستهاند كه در سدة ٥
ق/١١م به بخش علياي رود تِرِك رانده شدند. شماري نيز آنان را ايبريايى -
قفقازي و يا فينهايى دانستهاند كه ويژگيهاي تركان را به خود گرفتهاند (
.(EIدر «دائرةالمعارف بزرگ شوروي» آمده است كه به احتمال بالكارها از
امتزاج طوايف بومى قفقاز شمالى با اقوام ايرانى زبان (آلانها) و تركى
زبانان كوچنده (بلغارها، خزران و ديگران به ويژه قپچاقها) تشكل يافتهاند (
، BSEهمانجا). بنابر روايت خود بالكارها، اجدادشان كه در جلگههاي كوبان
مىزيستند، به سبب هجوم طوايف چركس (آديگه) به كوهها رانده شدند و گروهى
از آسها را از كوهها بيرون راندند و گروهى از آنان را نيز در خود مستحيل كردند
( .(EI
قپچاقها در تشكل بالكارها و قراچاييها نقش چشمگيري داشتند. پس از هجوم مغولان
در سدة ٧ق/١٣م بالكارها به اراضى كوهستانى شمال قفقاز رانده شدند. پس از
اين ماجرا در مناطق مذكور ٥ گروه به نامهاي بالكار، خولام، بِزِنگى، چگم و
اوروسبى پديد آمد ( ، BSEهمانجا). از سدة ١٠ق/١٦م بالكارها زير سلطة كابارداها
(قبارطه) درآمدند و شيوة زندگى آنان را پذيرفتند. اين وضع تا زمان استيلاي
روسها ادامه يافت ( .(EIدر نيمة دوم قرن ١٣ق/١٩م گروهى از بالكارها بار ديگر
به جلگهها كوچ كردند ( ، BSEهمانجا). در دوران سلطة روسها، سرزمين بالكار
بخشى از شهرستان نالچيك در استان تِرِك بود («مردم»، همانجا).
زبان بالكارها، گويش سادة قراچايى از گروه قپچاقى است كه به گروه زبانهاي
تركى تعلق دارد و تحت نفوذ زبان آسى و زبانهاي ايبريايى - قفقازي همسايه،
يعنى زبان كاباردا - چچن و اَبازه است. اين زبان در دورة گذشته فاقد خط و
كتابت بود، ولى در ١٩٢٠م به الفباي عربى با اندك تغييري مجهز شد. زبان
بالكارها در ١٩٢٤م ضمن ارتباط با زبان كاباردا ها، صورت مكتوب يافت. در
١٩٢٥م الفباي لاتينى جاي آن را گرفت و سال بعد نخستين آثار مكتوب آن به
زبان بالكار - قراچايى منتشر شد ( ؛ EIبنيگسن، ٧٤؛ نيز نك: آكينر، همانجا). از
١٩٣٨م خط سيريليك جانشين خط لاتين شد. مردم بالكار مسلمان حنفى مذهبند. دين
اسلام از اواخر سدة ١٢ق/١٨م توسط تاتارهاي كريمه و نوغاي كوبان، به ميان
بالكارها راه يافت ( .(EI
بالكاريا: در ١٩١٨م پس از برقراري حكومت شوروي در نالچيك، در اراضى كاباردا
و بالكار حكومت شوروي برقرار گرديد. چندي بعد در منطقة نالچيك، اهالى به
فرماندهى ژنرال لازار فئودُرويچ بيچراخُف كه در اوايل سال ١٩١٨م فرماندهى
گارد قزاق در ايران را برعهده داشت، سر به شورش برداشتند. اين شورش در ماه
نوامبر همان سال سركوب گرديد XI/٩٠) III/٤٠٣, , ٣ .(BSEدر ژانوية ١٩٢١ منطقة
بالكار به جمهوري شوروي گورسكايا و در ١٦ ژانوية ١٩٢٢ به كاباردا پيوست و از
اتفاق اين دو قوم و سرزمين، ايالت خودمختار كاباردينو - بالكار تأسيس شد.
ايالت مذكور در ٥ دسامبر ١٩٣٦ به صورت جمهوري خودمختاري با همين نام درآمد
كه مركز آن شهر نالچيك بود (آكينر، ٢٢٧ ؛ ٣ ، BSEهمانجا). در اكتبر ١٩٤٢ در
جريان جنگ جهانى دوم، نيروهاي آلمان، نالچيك را تصرف كردند. در ٨ مارس
١٩٤٤، يك سال پس از تصرف مجدد اين منطقه توسط نيروهاي شوروي، بالكارها به
جمهوريهاي قزاقستان و قرقيزستان تبعيد شدند. در آوريل همان سال نام بالكار
از عنوان جمهوري خودمختار كاباردينو بالكار حذف شد. در ٢٥ ژوئن ١٩٤٦ بالكاريا
به عنوان واحدي از تقسيمات كشور ملغى شد. در ژانوية ١٩٥٧ بار ديگر جمهوري
كاباردينو - بالكار تشكيل گرديد و به تبعيد شدگان اجازه داده شد، به موطن
خود بازگردند (همانجا؛ ٢ .(EIحداقل شمار تبعيد شدگان بالكار را ٤٥ هزار نفر
نوشتهاند. اينان در نامساعدترين مناطق سيبري، قزاقستان و قرقيزستان اسكان
داده شدند. در ١٩٥٩م/١٣٣٨ش شمار بالكارها ٤٢ هزار نفر بود كه در ١٩٧٠م به ٥٩
هزار و در ١٩٧٩م/١٣٥٨ش به ٦٦ هزار نفر رسيد (بنيگسن، ٦٢ -٦٣؛ «فرهنگ...١»،
.(١٠٥
مآخذ: بنيگسن، الكساندر و مري براكس آپ، مسلمانان شوروي، گذشته، حال و
آينده، ترجمة كاوه بيات، تهران، ١٣٧٠ش؛ نيز:
, Sh., Islamic Peoples of the Soviet Union, London, ١٩٨٦; BSE ٣ ; EI ٢ ;
Istoriya Kabardino - Balkarsko o ASSR, Moscow, ١٩٦٧; Narody Kavkaza, Moscow,
١٩٦٠; Sovetski o entsiklopedicheski o slovar', Moscow, ١٩٨٧.
عنايتالله رضا