دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٨٩
| بدايعنگار، محمدابراهيم جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٨٩ |
بَدايِعْ نِگار، محمد ابراهيم نواب تهرانى (١٢٤١-١٢٩٩ق/ ١٨٢٦-١٨٨٢م)، فرزند
محمد مهدي، منشى، اديب، خوش نويس و مورخ عصر محمد شاه و ناصرالدين شاه
قاجار (محبوبى، ٣٩٤). برخى منابع لقب او را مدايح نگار ذكر كردهاند (نك:
آقابزرگ، ٢(١)/٢٣؛ قس: نواب، ٤٠٥، كه انتساب اين لقب را به او نفى كرده
است).
خاندان بدايع نگار تجارت پيشه و صراف بودند؛ او نيز در جوانى به تجارت
پرداخت، اما خيلى زود به تحصيل علم و دانش و سپس نوشتن روي آورد. وي در
٢٠سالگى دو اثر خود، هزار دستان و «رسالهاي دربارة بديع» را توسط حاجى ميرزا
آقاسى براي محمدشاه قاجار فرستاد و به دستور او نواب دارالخلافه شد (ايرانى،
٥٠ -٥١) و سپس در ١٢٧٦ق/١٨٥٩م، به نايب اولىِ وزارت علوم و رياست تجارت
رسيد (همو، ٥٣، به نقل از بدايع نگار؛ اعتماد السلطنه، مرآة...، ٢/١٣٤٥). در
اين ايام عليقلىخان اعتضاد السلطنه عهدهدار وزارت علوم بود و بدايعنگار
به علت ناسازگاري با او و همچنين اختلاف با آقا مهدي ملكالتجار، ناگزير از
مسئوليت خود استعفا كرد؛ وي سپس به فرمان شاه به سمت منشى اول وزارت
خارجه منصوب شد، و اين در واقع آخرين مسئوليت او بود (ايرانى، ٥٣ -٥٤؛
اعتماد السلطنه، تاريخ ...، ٣/١٨٢٤؛ محبوبى، همانجا). بدايع نگار سرانجام در
تهران درگذشت و در نجف اشرف به خاك سپرده شد (اعتماد السلطنه، همان،
٣/٢٠٣٣؛ آقابزرگ، ٢(١)/٢٤٢).
آثار: از بدايع نگار آثار بسياري در زمينههاي تاريخى و مذهبى باقى مانده
است. برخى از اين آثار به چاپ رسيده، برخى به صورت دستنويس در دست است
و شماري هم از ميان رفته است:
١. تصحيح شرح نهج البلاغة اثر ابن ابى الحديد، كه در ١٢٧١ق در تهران به
چاپ رسيد.
٢. ترجمة «نامة امام على (ع) به مالك اشترنخعى». اين ترجمه در ١٢٧٣ق
همراه مخزن الانشاء به خط كلهر در تهران به چاپ رسيد و بدايع نگار آن را در
١٢٧٩ق به ناصرالدين شاه هديه كرد (ملى تبريز، ١/٢٥٧؛ آرين پور، ١/١٤٥).
٣. فيض الدموع، در شرح زندگى امام حسين (ع). تاريخ دقيق تحرير اين كتاب
معلوم نيست. برخى آن را ترجمة اللهوف يا الملهوف ابن طاووس دانستهاند، در
حالى كه اللهوف يكى از منابع مورد استفادة بدايع نگار بوده است (ايرانى،
٢٣-٢٤). اين اثر داراي عبارات فصيح، نثري ساده و خطبههاي متعدد همراه با
بيتهاي عربى است. از اين كتاب تا كنون چاپهاي مختلفى صورت گرفته كه
آخرين آن در ١٣٧٤ق در تهران بوده است.
٤. خسروي نامه، منظومهاي كوتاه در بحر متقارب كه قسمتى از آن در مدح
رسول اكرم (ص) و معراج آن حضرت و مدح اميرالمؤمنين(ع) است. اين كتاب در
١٢٨٦ق در حاشية مخزن الانشاء به چاپ رسيد (مشار، ٢/١٨٨٧).
٥. هزار دستان، نخستين تأليف بدايع نگار است كه به روش گلستان سعدي، و در
٤باب فراهم آمده است، بدين سان: آيين سلطنت، آيين طريقت، علو همت و حسن
تربيت. بدايع نگار در اين كتاب از حاجى ميرزاآقاسى تمجيد، و در قسمت پايانى
آن شرح حال خود را بيان كرده است. نسخهاي از اين اثر به خط مؤلف در
كتابخانة سلطنتى نگهداري مىشود (بيانى، ٣/٦٢٨ -٦٢٩).
٦. ترجمه و تصحيح قاموس اللغة فيروزآبادي (نواب، ٤٠٩؛ ايرانى، ٣٣).
٧. تصحيح و چاپ ديوان قصايد و غزليات سنايى (نواب، همانجا).
٨. عقد اللئالى فى نقد المعالى، در دو مجلد، شامل تاريخ دورة قاجار از محمد
حسن خان تا فتحعلى شاه و از محمد شاه تا ناصرالدين شاه. از اين اثر
دستنويسهاي بسياري باقى است (نك: ايرانى، ٣٥).
٩. چهار رساله، شامل «سرگذشت مؤلف و شرح نابسامانيهاي او»، «كتابچة مداخل و
مخارج»، «رسالة اسكناس» و رسالهاي در باب «تأسيسات تمدن غرب». اين اثر در
شمار اسناد با ارزش، و محتوي اطلاعاتى مفيد و ارزنده در زمينههاي اجتماعى و
اقتصادي است كه جامعة ايرانى دورة قاجار را با ديدي انتقادي بررسى مىكند
(مهدوي، ٨٣٥ - ٨٤٦).
١٠. تاريخ بدايع دولت، در تاريخ قاجار و به نام ناصرالدين شاه (اعتماد
السلطنه، مرآة، ٢/١٣٤٥).
١١. تاريخ دورة قاجاريه، در دو جلد، از زمان روي كارآمدن فتحعلىخان قاجار در
دستگاه شاه طهماسب صفوي تا عهد مؤلف. بدايعنگار كه در ١٢٧٦ق چند بخش از
اين اثر را تمام كرده بود، آن را به نظر ناصرالدين شاه رساند و از طرف او
به ادامة تأليف مأمور شد (همانجا؛ نواب، ٤٠٦).
نامهاي نيز در ١٦سطر به نثري موزون و مسجع، مورخ ١٩شعبان ١٢٧٤ كه يادآور
مراسلات قائم مقام فراهانى است، از وي بر جاي مانده است (ايرانى، ٣٢).
مآخذ: آرين پور، يحيى، از صبا تا نيما، تهران، ١٣٥١ش؛ آقابزرگ، طبقات
اعلامالشيعة (قرن ١٣)، مشهد، ١٤٠٤ق، اعتماد السلطنه، محمدحسن، تاريخ منتظم
ناصري، به كوشش محمد اسماعيل رضوانى، تهران، ١٣٦٤ش؛ همو، مرآة البلدان، به
كوشش عبدالحسين نوايى و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛ ايرانى قمى، اكبر،
مقدمه بر فيض الدموع بدايع نگار، قم، ١٣٧٤ش؛ بيانى، مهدي، احوال و آثار
خوش نويسان، تهران، ١٣٤٨ش؛ محبوبى اردكانى، حسين، «بدايع نگار تهرانى»،
راهنماي كتاب، تهران، ١٣٥٦ش، شم ١-٢؛ مشار، خانبابا، فهرست كتابهاي چاپى
فارسى، تهران، ١٣٥٠ش؛ ملى تبريز، خطى؛ مهدوي، اصغر و هماناطق، «افكار
اجتماعى و سياسى و اقتصادي در آثار منتشر نشدة دوران قاجار»، راهنماي كتاب،
تهران، ١٣٥٤ش، شم ١٠-١٢؛ نواب، حسين، «بدايع نگار»، يغما، تهران، ١٣٤٤ش، شم
٨.
نادره جلالى