دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٣٦
| بحشل جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٣٦ |
بَحْشَل، اسلم بن سهل رزّاز واسطى (د ٢٨٨ يا ٢٩٢ق/٩٠١ يا ٩٠٥م)، مورخ و
محدث و نويسندة تاريخ واسط . اطلاع چندانى از زندگى او در دست نيست. چنانكه
از شهرتش برمىآيد، از مردم واسط و ساكن محلة رزازان آنجا بوده، و خانه و
مسجدش نيز همانجا قرار داشته است (ياقوت، ٥/١٢٧). در همين دوره محدث ديگري
به نام احمد بن عبدالرحمان بن وهب بحشل (د ٢٦٤ق) در مصر زندگى مىكرده
كه البته غير از اسلم بن سهل است (ابن فرضى، ٢٦؛ سبكى، ١/١٩٩؛ ذهبى،
ميزان...، ١/١١٣).
اسلم بحشل را محدثى ثقه و حافظ و پيشوا در حديث دانستهاند (ياقوت، همانجا).
از جمله استادان او در حديث مىتوان از جد مادريش، وهب بن بقيه، سعيد بن
زياد و محمد بن ابى نعيم واسطى ياد كرد (خطيب، ١٣/٤٨٨؛ ذهبى، سير...،
١٣/٥٥٣). كسانى چون ابوبكر محمد بن سمعان، محمد بن عبدالله بن يوسف و
ابراهيم بن يعقوب همدانى از شاگردان او بودند (همانجا؛ ياقوت، ٥/١٢٧- ١٢٨).
در بيشتر منابع تاريخى وفات وي را ٢٩٢ق و بعضى ٢٨٨ق ذكر كردهاند (ذهبى،
همانجا؛ صفدي، ٩/٥٢؛ ابن تغري بردي، ٣/١٥٨؛ ياقوت، همانجا).
يگانه اثر بحشل تاريخ واسط است كه از كهنترين آثار در نوع خود به شمار
مىرود و سرسلسلة مجموعه آثاري است كه با عنوان شهرها به تاريخ فرهنگى آنها
پرداخته است. در واقع بحشل در اين كتاب به شرح مختصري از حوادث مربوط به
اين شهر و توابع آن بسنده كرده (عواد، ٩)، و سپس مانند غالب آثار مشابه
همچون تاريخ اصفهان، تاريخ جرجان و... به ذكر رجال علمى و روايى منطقه،
اعم از كسانى كه در آنجا ساكن بوده، و يا از آنجا عبور كردهاند، پرداخته
است. ظاهراً انگيزة محدثانى چون بحشل از نگاشتن «تاريخ محلى» احساس نياز
به حفظ نام محدثان و احاديث در برابر جعل، و تعيين موطن راويان بوده است
(نك: روزنتال، .(١٦٦-١٦٧ او همچنين به نقل احاديث آن دسته از علمايى كه از
طريق سلسله روات به مؤلف مىرسيدند، و نيز به ذكر نام محدثان و استادان و
شاگردان آنها و نقل چند حديث از آنها پرداخته است. هدف بحشل از نقل اين
احاديث نشان دادن مقام علمى و درجة وثوق راويان بوده است (همو، .(١٦٧ از
اينرو، عواد عنوان «تاريخ علماء واسط» را براي كتاب شايستهتر دانسته است
(همانجا)، اما بىگمان، بنابر تعبير آن ايام، واژة «تاريخ» در اينگونه كتابها
به معناي «طبقات» به كار مىرفته است (همانجا)؛ بنابراين، تنظيم كتاب نيز
بر حسب طبقات و سنوات و دورههاي حيات محدثان است، اگرچه نويسنده از
اصطلاح «قرن» به جاي «طبقه» استفاده كرده است.
طبقة اول تاريخ واسط دربارة صحابيانى است كه به شهر واسط آمدند و از
پيامبر(ص) حديث روايت كردند (ص ٤٧ بب). ٣ طبقة ديگر مربوط به علماي شهر واسط
تا سدة ٣ق است (ص ٨٥ بب ، ١٥١ بب ، ٢١٨ بب).
ابوالحسن ابن مغازلى مورخ سدة ٥ق (نك: ه د، ابن مغازلى) تكملهاي با عنوان
الذيل على تاريخ واسط بر كتاب بحشل نوشته بوده است. تاريخ واسط كه نسخة
ناقصى از آن در قاهره موجود است، در ١٩٦٧م به كوشش كوركيس عواد در بغداد
به چاپ رسيد.
مآخذ: ابن تغري بردي، النجوم؛ ابن فرضى، عبدالله، الالقاب، بيروت،
دارالجيل؛ بحشل، اسلم، تاريخ واسط، به كوشش كوركيس عواد، بيروت،
١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ خطيب بغدادي، احمد، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق/١٩٣١م؛ ذهبى،
محمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط، بيروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ همو،
ميزان الاعتدال، به كوشش علىمحمد بجاوي، قاهره، ١٣٨٢ق/١٩٦٣م؛ سبكى،
عبدالوهاب، طبقات الشافعية الكبري، بيروت، دارالمعرفه؛ صفدي، خليل، الوافى
بالوفيات، به كوشش هلموت ريتر، ويسبادن، ١٣٨١ق/١٩٦٢م؛ عواد، كوركيس، مقدمه
بر تاريخ واسط (نك: هم ، بحشل)؛ ياقوت، ادبا؛ نيز:
Rosenthal, F., A History of Muslim Historiography, Leiden, ١٩٦٨.
شادي دايىرضايىمقدم