دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٨٩
| بجايه جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٨٩ |
بَجّانه، شهركى واقع در جنوب اسپانيا و شمال بندر المريه. رود ريوآندرا كه
از كوههاي سيرانوادا سرچشمه مىگيرد، از اين شهر عبور كرده، در شهر بندري
المريه به دريا مىريزد I/٨٦٤) , ٢ .(EI
بجانه در زمان محمد بن عبدالرحمان (حك ٢٣٨-٢٧٣ق/ ٨٥٢ - ٨٨٦م) ساخته شد
(سالم، ١٧-١٩) و به گفتة ابن حوقل (١/١١٠) در ميان شهرهاي مشهور و كهن
اندلس مانند جيان و طليطله كه در تصرف عربها بود، تنها اين شهر در زمان
استيلاي مسلمانان بر اندلس به وجود آمد. المريه كه تا بجانه ١٠ كم فاصله
دارد، به منظور نگهبانى و حفاظت بجانه از حملة بيگانگان بنياد نهاده شد
(سالم، ١٩).
امراي بنىاميه براي حراست از نوار دريايى و كنارههاي جنوب شرقى اندلس در
مقابل حملة نرمانها، از قبيلة بنى سراج يمنىِ منتسب به بنى قضاعه دعوت
كردند تا پاسداري از آن نواحى را برعهده گيرند. آنان نيز در منطقة وسيعى از
وادي بجانه كه ارش اليمن نام يافت، مستقر شدند (ابن عبدالمنعم، صفة...،
٣٧). در ٢٧١ق/٨٨٤م گروهى از اندلسيها به نام بحريون در ارش اليمن پياده
شدند (سالم، ٢٢). ايشان كه با كشتيهايى كالا و مسافران را در طول سواحل
جنوبى اندلس و سواحل مغرب افريقا حمل مىكردند، زمانى در ارش اليمن پياده
شدند كه سواحل آن به سبب فتنه و آشوب حاكم بر اندلس، مورد بىتوجهى قرار
گرفته بود. آنان رفتهرفته در ارش اليمن مستقر شدند و حاكمان عرب آن را
بيرون راندند و باروي شهر را به هيأت شهر قرطبه بنا كردند. بحريون براي اين
كار از محمد بن عبدالرحمان اجازه خواستند. محمد چون گرفتار فرو نشاندن قيام
ابن حفصون (ه م) و مروان بود، درخواستشان را پذيرفت. در نتيجه بحريون
قلعههايى گرد بجانه بنا كردند و با عربهاي ساكن ارش اليمن وارد گفت و گو
شدند تا به ياري آنان حكومتى تشكيل دهند و با اجازة اميران قرطبه يعنى منذر
و برادرش عبدالله در ٢٧٦ق/٨٨٩م جمهوري بحريون را تأسيس كردند و شهر بجانه
را مركز آن قرار دادند (ابن عبدالمنعم، الروض...، ٨٠؛ سالم و عبادي، ١٦٨).
جمهوري بحريون در اواخر سدة ٣ق بيشتر از بربرها، مولّدون و مستعربون تشكيل
مىشد (عبادي، ٣٤٤؛ لوي پرووانسال، «تاريخ...١»، .(II/١٥٥
بجانه پس از ٣٧ سال استقلال نسبى در ٣١٠ق/٩٢٢م جزو قلمرو امويان درآمد و در
نيمة سدة ٤ق/١٠م هنوز شهرتش پابرجا بود (همان، ؛ II/٢٢ ٢ ، EIهمانجا). اما در
٣٤٤ق/٩٥٥م عبدالرحمان سوم، المريه را پايتخت خود قرار داد و مردم بجانه به
تدريج به المريه نقل مكان كردند و بجانه كمكم از رونق افتاد، تا آنكه در
سدة ٥ق/١١م، به قريهاي كوچك تبديل شد و تنها مسجد جامع و ويرانههاي
بناهايى از آن ديار برجاي ماند (همانجا).
بجانه مسجد بزرگى داشت كه توسط عمر بن اسود در روزگار محمد ابن عبدالرحمان
ساخته شده بود. اين مسجد داراي گنبدي نيمكرهاي شكل، مركب از ١١ طاق بود
كه بر ستونهايى حامل تكيه داشت. قسمت بالاي اين ستونها به نقشهاي بسيار
زيبا منقوش بود. در قسمت شرقى مسجد ٣ رواق و در قسمت غربى آن ٤ رواق
وسيعتر از رواقهاي شرقى بنا شده بود كه بر روي ستونهاي سنگى استوار بودند.
اين مسجد همچنين داراي چاهى با آب گوارا بود (ابن عبدالمنعم، صفة، ٣٨؛
سالم، ٢١). حدود ٥ كيلومتري شرق بجانه، معادن قابل ملاحظة مس، روي، سنگ
آهك و نيز چشمة آب گرم با خواص شفابخش وجود داشت كه آب آن از نظر طعم و
زلالى در اندلس بىنظير بود (ابن عبدالمنعم، الروض، ٧٩؛ لوي پرووانسال،
«شبه جزيره...٢»، .(٤٩
مآخذ: ابن حوقل، محمد، صورةالارض، بهكوشش كرامرس، ليدن، ١٩٣٨م؛ ابن
عبدالمنعم حميري، محمد، الروض المعطار، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٩٧٥م؛
همو، صفة جزيرة الاندلس (بخشى از الروض المعطار )، به كوشش لوي پرووانسال،
قاهره، ١٩٣٧م؛ سالم، عبدالعزيز، تاريخ مدينة المرية الاسلامية، بيروت، ١٩٦٩م؛
همو و احمد مختار عبادي، تاريخ البحرية الاسلامية فى المغرب و الاندلس،
بيروت، ١٩٦٩م؛ عبادي، احمدمختار، فى التاريخ العباسى و الاندلسى، بيروت،
١٩٧٢م؛ نيز:
٢ ; L E vi-Proven ٥ al, E., Histoire de l'Espagne musulmane, Paris, ١٩٥٠; id, La
P E ninsule ib E rique au Moyen-age, Leiden, ١٩٣٨.
ناديژدا خارچينكو