دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٦١
| بختاورخان جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٦١ |
بَخْتاوَرْخان، محمد، مورخ و ديوان سالار عصر اورنگ زيب (ه م). از نخستين
سالهاي زندگى او اطلاعى در دست نيست. بنا بر اطلاعى كه خود وي در كتاب
رياض الاولياء به دست داده است (گ ٢٣٠)، مىتوان تاريخ تولد او را در ١٠٢٩
يا ١٠٣٠ق/١٦٢٠ يا ١٦٢١م دانست (نك: علوي،
بختاورخان در ١٠٦٥ق/١٦٥٥م منشى شاهزاده اورنگ زيب شد و در كشمشكهاي او و
برادرانش بر سر جانشينى شاهجهان (حك ١٠٣٧- ١٠٦٨ق)، به پشتيبانى از اورنگ
زيب برخاست (بختاورخان، مرآة...، ١/٦٢؛ آفتاب اصغر، ٤٥٠).اورنگ زيب نيز پس
از تاج گذاري، او را لقب «خان» و منصب هزاري و داروغگى خاصان داد
(بختاورخان، همان، ١/١٦٥، ٣٣٨؛ مستعدخان، ١٧٢؛ شاهنوازخان، ٣(٢)/٩٧٢؛ آفتاب
اصغر، ٤٥٠-٤٥١).وي در دوران خدمتش در درباراورنگ زيب، چند مسجد، يك كاروانسرا
نزديك دهلى، كاروانسرايى در بختاورپور، پلىنزديك دهلى،و باغىنزديك
اعزآبادونيزلاهوربناكرد(بختاورخان، همان، ٢/٥٢٢ -٥٢٤؛ سرخوش، ٢٥).
بختاورخان در ١٥ ربيع الاول ١٠٩٦ق/١٠فورية ١٦٨٥م پس از ٣٠سال خدمت در دربار
در گذشت و اورنگ زيب خود پيكرش را تشييع كرد و بر او نمازگزارد («كيفيت...»،
٢/٦٩٣؛ مستعدخان، ١٧١).
فعاليتهاي ادبى: اورنگ زيب بيشتر دوران سلطنتش را در كشمكشهاي داخلى و
خارجى مىگذراند، از اينرو، تنها علاقة بختاورخان به ادب و هنر موجب شد تا
فضاي آن دوره براي پرورش اديبان و شاعران مساعد گردد و دربار اورنگ زيب
به مجمع اديبان و دانشمندان تبديل شود. مستعدخان مؤلف مآثر عالمگيري، و
شيخ رضىالدين بهاگلپوري يكى از نويسندگان فتاوي عالمگيري از كسانى بودند
كه توسط بختاورخان بهدربار اورنگزيب راهيافتند (علوي، , ٢ EI، I/٩٥٤ ١٩ ؛نيز
I/١٨, نك:مستعدخان،١٧٢)و شاعرانىچون،عبدالرسول كشميري (متخلص به استغنا)،
تحسين، عرشى و قيصر تتوي از حمايت بختاورخان برخوردار شدند (بختاورخان،
همان، ٢/٥٤٣، ٥٥٨، ٦٢٨، ٦٤٩). افزون بر اين، آثار مهم ديگري نيز در اين دوره
پديد آمد (همان، ٢/٥١٦ -٥١٩؛ عبدالحى، ٥/٩١)
آثار:
١. مرآة العالم، كه از مهم ترين آثار بختاورخان است و در ١٠٧٨ق نگاشته شده
است. اين اثر در تاريخ عمومى، و مشتمل بريك مقدمه و ٧جلد (آرايش) و هر جلد
در چند باب (نمايش) و هر باب درچند فصل (پيرايش) است. مجلدات نخست در
تاريخ عمومى جهان است و مجلدات بعدي به وقايع دوران سلاطين دهلى و
امپراتوران گوركانى اختصاص يافته، و جلد آخر مشتمل بر حوادث ١٠سال اول
فرمانروايى اورنگ زيب و اوضاع و احوال فرهنگى اين دوره است. در باب سوم
آن نيز به ذكر احوال دانشمندان و مشايخ هند (نك: ٢/٤٠٧- ٤٠٨،٤٢١- ٤٢٢)،
خوشنويسان و برخى از شعرا پرداخته شده است (٢/٤٥٩ بب، ٥٢٥، جم ). مأخذمهم
بختاورخاندر تأليف ايناثر، كتاب عالمگيرنامه، اثر ميرزا منشى محمدكاظم است
(آفتاب اصغر، ٤٥٢؛ نيزنك: علوي، ١/١، ١٦ جم)، اما ذكر وقايع روزگار اورنگ زيب
مستند به اطلاعات و مشاهدات خود بختاورخان نيز هست. مرآة العالم از نظر شيوه
و سبك بيان نسبت به آثار قبلى اوخالى از هرگونه تكلف، و داراي نثري روان
است (نك: ١/٧، ٢٨٣؛ آفتاب اصغر، ٤٥٥). بخش آخر كتاب كه احوال و مرگ
بختاورخان را نيز در بردارد، گويا پس از مرگ او به وسيلة مستعدخان تكميل شده
است (نك: آفتاب اصغر، ٤٥٣). از اين اثر مهم، فقط بخش آخر آن كه مربوط به
دوران اورنگ زيب است، در لاهور چاپ شده است، اما نسخههاي فراوان ديگري
از آن در كتابخانهها يافت مىشود (منزوي، ١٠/١٢٦-١٢٧؛ آصفيه، ١/٢٣٥- ٢٣٦؛
اته، ؛ I/٥٥-٥٦ بانكيپور، .(VI/٥٥-٥٦
٢. چهار آيينه، يا آيينة بخت، كه در ١٠٦٨ يا ١٠٦٩ق تأليف شده است. برخى
معتقدند كه اين كتاب، طرح نخستين مرآة العالم بوده است (ايوانف، ٥ ؛
استوري، )؛ I(١)/١٣٢ در حالى كه خود بختاورخان در مرآةالعالم يادآور شده
(٢/٥١٦) كه چهار آيينه كتاب مستقلى است. اين كتاب كه از يك مقدمه، يك
خاتمه و ٤٠ معاينه (بخش) تشكيل شده، شامل احوال پيامبران، خلفا، پادشاهان
و عارفان است. ٤ معاينة آخر به شرح وقايع ٤ جنگ اورنگ زيب با برادرانش بر
سر جانشينى شاهجهان اختصاص يافته است (نك: همانجا؛ اليت، ؛ VII/١٥٠ ايوانف،
.(٥-٦ يك نسخة خطى اين اثر، در مجموعة نسخههاي فارسى كرزن در كتابخانة
انجمنآسيايى بنگال، و نسخةديگري نيزدركتابخانةخصوصى عالمگير شجاع در لاهور
نگهداري مىشود (همو، ٥ ؛ منزوي،١٠/١٢٤- ١٢٥).
٣. رياض الاولياء، كه در ١٠٩٠ق تأليف شده، و داراي ٤چمن (بخش) است و در
آن به ذكر مكارم امامان معصوم(ع)، مناقب خلفاي راشدين و شرح احوال اوليا
و مشايخ، و منتخباتى از تذكرة الاولياء، نفحات الانس، رشحات عينالحياة و
منتخب الاخبار را نيز شامل مىشود (ريو، ؛ III/٩٧٥ آصفيه، ١/٢٩٠؛ نيز نك:
بختاورخان، رياض...، جم ). از اين كتاب، دو نسخة خطى در دست است كه يكى در
كتابخانة آصفيه و ديگري در موزة بريتانيا نگهداري مىشود (آصفيه، ريو،
همانجاها).
٤. تاريخ هندي، كه در ١٠٧٨ق تأليف شده، و مشتمل بر تاريخ تيموريان هند
است. اين كتاب به ٦فصل تقسيم شده، و هر فصل با رعايت ترتيب تاريخى، به
وقايع دوران فرمانروايان گوركانى از بابر (حك ٩٣٢-٩٣٧ق) تا اورنگ زيب
اختصاص يافته است (آفتاب اصغر، ٤٩٠-٤٩١؛ استوري، .(I(١)/٥١٧ تنها يك نسخه از
اين كتاب شناخته شده كه در دانشگاه پرينستون نگهداري مىشود (همانجا).
٥. بياض، يا سوادالاعظم، كهدر١٠٨٢ق تأليف شده،ومجموعهاي از شعر، نثر، تذكرة
شعرا، ساقى نامهها و ديوان شعراي متقدم و متأخر است كه در زمان خود
بختاورخان به وسيلة خوش نويسان، نوشته شده است (بختاورخان، مرآة، ٢/٥١٧ -
٥١٨؛ علوي، ؛ I/٢٠ قس: ريو، .(I/١٢٦ از ديگر آثار بختاورخان مىتوان به
منتخباتى از آثار سنايى، عطار، مولوي، و نيز روضة الاحباب و تاريخ الفى
اشاره كرد (نك: بختاورخان، همان، ٢/٥١٦ -٥١٧؛ عبدالحى، ريو، همانجاها).
برخى از مآخذ، تأليفات بختاورخان را به محمد بقا نسبت دادهاند (نك: اليت،
همانجا؛ استوري ؛ I(١)/١٣١ قس: مستعدخان، ١٧٢؛ شاهنوازخان، ١/٢؛ علوي، ؛ I/١٤
١٥ - ريو، III/٩٧٥ .(I/١٢٣, اين ادعا، بيشتر دربارة مرآة العالم مطرح است و
گفته شده كه اين كتاب، طرح اولية مرآة جهان نما اثر محمد بقا بوده است. با
آنكه فصولى از اين دو كتاب، كاملاً به هم شبيه است، اما دليل قطعى كه
اين ادعا را ثابت كند، در دست نيست (اليت، )؛ VII/١٥٠-١٥١ جز آنكه بختاورخان
خود در مرآة العالم تصريح كرده كه محمد بقا در تأليف اين اثر با او همكاري
كرده است (نك: ٢/٥٥٤).
مآخذ: آصفيه، خطى؛ آفتاب اصغر، تاريخ نويسى فارسى در هند و پاكستان، لاهور،
١٣٤٦ش؛ بختاورخان، محمد، رياض الاولياء، ميكروفيلم موجود در كتابخانة مركز؛
همو، مرآة العالم: تاريخ اورنگ زيب، به كوشش ساجده س. علوي، لاهور،
١٩٧٩م؛ سرخوش، محمدافضل، كلمات الشعرا، لاهور، ١٩٤٢م؛ شاهنوازخان، مآثر
الامرا، بهكوشش عبدالرحيم، كلكته، ١٨٨٨م؛ عبدالحى، نزهة الخواطر،
حيدرآباددكن، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ علوي، ساجده س.، مقدمه و حواشى بر مرآة العالم
(نك: هم ، بختاورخان)؛ «كيفيت وفات بختاورخان»، مرآة العالم (نك: هم ،
بختاورخان)؛ مستعدخان، محمد ساقى، مآثر عالمگيري، ترجمة محمد فداعلى طالب،
كراچى؛ منزوي، خطى مشترك؛ نيز:
Alvi, S. S., introd. Mir p ? t al- q P lam (vide: PB, Bakht ? war Kh ? n);
Bankipor; EI ٢ ; Elliot, H. M., The History of India, Allahabad; Eth E , H.,
Catalogue of The Persian, Turkish, Hind C st @ n o , and Pusht C Manuscripts in
the Bodleian Library, Oxford, ١٩٨٩; Ivanow, W., Concise Descriptive Catologue of
the Persian Manuscripts, Calcutta, ١٩٢٦; Rieu, Ch., Catalogue of the Persian
Manuscripts in the British Museum, London, vol. I, ١٩٦٦, vol. III, ١٨٨٣; Storey,
C. A., Persian Literature, London, ١٩٧٠. شادي دايى رضايى مقدم