دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٦٨٤
| برار جلد: ١١ شماره مقاله:٤٦٨٤ |
بِرار، ناحيهاي قديمى در شرق ايالت مهارشترا در غرب كشور هندوستان. در دورة
باستان اين ناحيه را چنانكه در كتابهاي مذهبى هندوان نيز آمده است،
ويداربها مىناميدند (لاو، ٣٤١ ؛ كانينگم، ٤٣٨ ؛ «فرهنگ...١»، .(VII/٣٦٥-٣٦٦
ابوالفضل علامى نام اصلى آن را «وردانت» آورده، و گفته است كه «وردا»
نام رودي، و «نت» به معنى كنار است ( آيين...،١/٤٧٦).
برار داراي پيشينة كهن تاريخى است و از بسترهاي فرهنگ مهارشترايى، و جايگاه
سلسلههاي مختلف هندو مذهب بوده است («فرهنگ»، ؛ VII/٣٦٦ جوشى، .(١٦ ايلچپور
از شهرهاي ناحية برار در ٦٩٥ق/١٢٩٦م در دورة سلطان علاءالدين خلجى (٦٩٥ -
٧١٥ق/ ١٢٩٦- ١٣١٥م) به تصرف مسلمانان درآمد؛ اما با دريافت غرامت سنگين
دوباره به حكمران هندو مذهبش بازگردانده شد. در ٧١٩ق/ ١٣١٩م برار ضميمة
سرزمينهاي سلاطين دهلى گرديد و در دورة سلطة بهمنيان دكن يكى از استانهاي
پنجگانة قلمرو آنان بود. پس از سقوط بهمنيان (٩٣٢ق/١٥٢٦م)، برار جايگاه
حكومت سلسلة عمادشاهيان گرديد و گسترش و توسعة فرهنگى چشمگيري يافت (فرشته،
٢/١٧٤- ١٧٥؛ برنى، ٣٣٨-٣٣٩؛ حسينى، ١٤٨ -١٤٧ ؛ هيگ، «پنج پادشاهى...١»، .(٧٠٨
برار از ١٠٠٤ق/١٥٩٦م به تصرف نيروهاي اكبرشاه بابري درآمد و يكى از
صوبههاي دوازدهگانة سرزمين بابريان گرديد (ابوالفضل، همان، ١/٤٧٦-٤٧٧،
اكبرنامه، ٣/٧٠٢، ٧٤٣-٧٤٤؛ هيگ، همان، .(٤٦٥-٤٦٦
در دورة ضعف حكومت بابريان و پس از اورنگ زيب در آغاز سدة ١٢ق آصف جاهيان
حكومتى شبه مستقل در دكن تشكيل دادند كه برار نيز تحت فرمان آن قرار
گرفت. در ١١٥١ق/١٧٣٨م بخشى از برار به تصرف مراتههها درآمد و تا
١٢١٨ق/١٨٠٣م تحت فرمان آنان بود. در اين دوره برار مورد نزاع مراتههها و
حكمرانان آصف جاهى بود و آسيبهاي فراوانى به آن وارد شد. انگليسيان پس از
شكست مراتههها در ١٨٠٣م برار را دوباره ضميمة سرزمين آصف جاهيان كردند. در
١٢٦٩ق/١٨٥٣م برار تحت فرمان حكومت استعماري انگليس قرار گرفت («فرهنگ»، ؛
VII/٣٦٩-٣٧١ ياپ، ١٥٧ -١٥٦ ؛ I/١١٧٠ , ٢ .(EI
آثار و بناهايى از دورة گسترش فرهنگ اسلامى در برار باقى مانده است. بيشتر
اين آثار مساجد كوچك و بزرگى است كه در شهرهاي مختلف برار بنا گرديده، و
مربوط به دورههاي مختلف حكومت مسلمانان در اين ناحيه است. از ويژگى اين
مساجد، وجود چند گنبد و ٥ در ورودي است، مانند مسجد جامع گاويل گره، مسجد
جامع ناندرا و مسجد جامع ايلچپور. باقىماندة بناهاي ديگر نيز در برار ديده
مىشود كه مىتوان از بنارانى محل، دژ نارنالا - با معماري هند و ايرانى - و
از بنايى به نام عميدگاه در ايلچپور نام برد. چند كتيبه مانند كتيبههاي دژ
گاويل گره، بالاپور، دژ نارنالا و داكولا به زبانهاي فارسى و عربى در برار
باقى مانده است (دساي، ٢٦١ -٢٥٦ ؛ هيگ، «چند كتيبه...٢»، .(١٠-١٩
حضور و اقامت مسلمانان در ناحية برار به دورة سلاطين دهلى باز مىگردد. در
دورة حكومت آصف جاهيان در دكن مهاجرت مسلمانان به شهرهاي مختلف برار
افزايش يافت. مسلمانانى كه در ناگپور زندگى مىكنند، بازماندگان صنعتگران
مسلمانى هستند كه توسط حكمران هندو مذهب برار براي زيباسازي شهر به آنجا
منتقل گرديدند. شماري از مسلمانان، بازرگانانى هستند كه از بمبئى و گجرات
به اين ناحيه آمدند، و گروهى ديگر، از هندوان طبقات پايين بودند كه به
اسلام گرويدند (مشيرالحسن، ٢٤٤- ٢٤٥، ٢٤٨).
مآخذ: ابوالفضل علامى، آيين اكبري، به كوشش بلوخمان، كلكته، ١٨٧٢م؛ همو،
اكبرنامه، به كوشش عبدالرحيم، كلكته، ١٨٨٦م؛ برنى، ضياءالدين، تاريخ
فيروزشاهى، ترجمة معين الحق، لاهور، ١٩٩١م؛ فرشته، محمدقاسم، تاريخ، كانپور،
١٢٩٠ق/ ١٨٧٤م؛ مشيرالحسن، جنبش اسلامى و گرايشهاي قومى در مستعمرة هند،
ترجمة حسن لاهوتى، تهران، ١٣٦٧ش؛ نيز:
, A., The Ancient Geography of India, Varanasi, ١٩٦٣; Desai, Z. A., X Bahman /
Succession States n , History of Medieval Deccan, Hyderabad, ١٩٧٤, vol. II; EI ٢
; Haig, W., X The Five Kingdoms of the Deccan n , The Cambridge History of
India, Cambridge, ١٩٢٨, vol. III; id, X Some Inscriptions in Berar n ,
Epigraphia Indo - Moslemica, New Delhi, ١٩٨٧; Husaini, S. A. Q., Bahman Sh ? h,
Calcutta, ١٩٦٠; The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٨١; Joshi, P. M.,
X Historical Geography of Medieval Deccan n , History of Medieval Deccan,
Hydarabad, ١٩٧٤, vol. I; Law, B. C., Historical Geography of Ancient India,
Delhi, ١٩٨٤; Yapp, M. E., Strategies of British India, Oxford, ١٩٨٠.
مجيد سميعى