دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٥٥٨
| بخاريارفنجى جلد: ١١ شماره مقاله:٤٥٥٨ |
بُخاريِ اَرْفِنْجى، ابونصر احمد بن محمد بن نصر، اديب و مفسر فارسى زبان
قرآن كريم (سدة ٥ق/١١م). او از مردم ماوراءالنهر، و از شاگردان شيخ
ابوالقاسم محمود بن حسن جيهانى (زنده در ٤٧٥ق/ ٩٨٥م) بود. ارفنج كه وي
منسوب بدانجاست، نام شهري در مسير جيحون به فرغانه، در جانب راست وادي
سغد است كه آن را اَرْبِنْجَن ( اشكال...، ١٨٨، ١٩٦؛ ابن حوقل، ٤٩٦؛
اصطخري، ٢٥٤؛ بيرونى، ٢/٥٧٦؛ سمعانى، ١/١٠٤) و يا رَبَنْجَن ( حدودالعالم،
١٠٧) گفتهاند و مقدسى هم نام اين شهر را رَبَنْجان ثبت كرده است (ص ٢١٦).
از بخاري ارفنجى اثري به نام تاج القصص بر جا مانده است كه از كهنترين
كتابهاي قصص الانبيا به شمار مىرود. تاج القصص متن مفصلى است كه مؤلف در
آن به شرح زندگى پيامبران پرداخته، و مطالب آن بدين شرح است: آفرينش و
آدم (ع)، ادريس، نوح(ع)، هود، صالح، شعيب، ابراهيم(ع)، اسماعيل(ع)،
يعقوب، يوسف(ع)، موسى(ع)، ايوب، يونس، جالوت، داوود(ع)، سليمان، لقمان،
اسكندر، حضرت محمد(ص). در پايان، شرح معجزات پيامبر اسلام و ديگر پيامبران و
سپس اخبار خلفا تا شهادت حضرت على(ع) و برخى رويدادهاي تاريخى صدر اسلام
تا شهادت امام حسين(ع) آمده است.
منزوي بخاري ارفنجى را با احمد بن محمد بن منصور ارفجنى كه در ادبيات
فارسى استوري نامى از او آمده (٢/٧٢١-٧٢٢)، يكى شمرده، و قصص الانبيا را كه
بلوشه به اين شخص نسبت داده (شم ٣٦٠ )، همان تاج القصص دانسته است (
فهرستواره، ٣/١٥٦٦).
در برخى فهرستها، نگارش كتابى به نام انس ( انيس ) المريدين و روضة
المحبين به بخاري ارفنجى نسبت داده شده است (نك: استوري، ١/١٠٩؛ بانكيپور،
؛ XIV/١ منزوي، فهرست...، ١/٥ -٦)، اما اين اثر، تفسير سورة يوسف، و فصلى از
تاج القصص است (همان، ٣/١٣٢٦- ١٣٢٧). از مقدمة نسخة كهن تاج القصص چنين
برمىآيد كه انس المريدين خود كتابمستقلى بوده،كه ابوالقاسممحمود بن
حسنجيهانى، استاد بخاري ارفنجى، بنا به درخواست شاگردانش، در تفسير سورة
يوسف فراهم آورده بوده است و سپس بخاري ارفنجى در ٤٧٥ق/ ١٠٨٢م در بلخ،
نسخهاي از آن را تهيه، و پس از مقابله با متن اصلى، در آن اينگونه تصرف
كرده است: ١. مشكلات متن را به قدر توان خود گشوده است. ٢. به كوتاه
كردن سخنانى پرداخته كه در نظر او دشوار مىنموده است. ٣. صورت واضح
آيههايى را كه جيهانى نياورده بوده، به متن افزوده است. ٤. متن داستان
يوسف را با تفصيل بيشتري نگاشته است. ٥. برخى سخنان لطيف را از نسخة تكملة
اللطايف و نزهة الطرايف برگزيده، و به متن اصلى افزوده است (بخاري
ارفنجى، ١؛ دربارة تكملة اللطايف، نك: منزوي، فهرستواره، ٣/١٧٣٦).
به اين ترتيب، بخاري ارفنجى اثر استاد خود را مطولتر و مشبعتر كرده، و آن
را به عنوان فصلى در كتاب خود گنجانده، و پس از آن به شيوة پيشين، تاج
القصص را ادامه داده، و به پايان برده است.
از تاج القصص نسخههاي متعدد بر جا مانده است و معتبرترين آنها كه احتمالاً
از روي نخستين تحرير تاج القصص تهيه شده، مربوط به سدة ٩ق/١٥م است و آغاز
و پايان ندارد (نك: آلداود، ١٨). منزوي اين نسخه را معرفى كرده است ( خطى
مشترك، ١/١٣). آل داود ضمن تهية فهرستى از كلية نسخههاي تاج القصص، تصريح
كرده كه ديگر نسخههاي اين كتاب، همگى متعلق به سدة٨ق/١٤م و پس از آن
است و از روي تحرير جديدي تهيه شده است كه با متن نسخة كهن، تفاوتهايى
دارد.
مآخذ: آل داود، سيدعلى، « تاج القصص كهنترين داستان پيامبران به زبان
پارسى»، كتابداري، تهران، ١٣٦٧ش، شم ١٣؛ ابن حوقل، محمد، صورة الارض، به
كوشش كرامرس، ليدن، ١٤١٣ق/١٩٩٢م؛ استوري، چ.ا.، ادبيات فارسى، ترجمه به
روسى برگل، ترجمة يحيى آرينپور و ديگران، تحرير احمد منزوي، تهران، ١٣٦٢ش؛
اشكال العالم، منسوب به ابوالقاسم جيهانى، ترجمة على بن عبدالسلام كاتب،
به كوشش فيروز منصوري، مشهد، ١٣٦٨ش؛ اصطخري، ابراهيم، مسالك و ممالك، ترجمة
كهن فارسى، به كوشش ايرج افشار، تهران، ١٣٤٧ش؛ بخاري ارفنجى، احمد، تصوير
دو صفحه از تاج القصص، همراه « تاج القصص كهنترين...» (نك: هم ، آل داود)؛
بيرونى، ابوريحان، القانون المسعودي، حيدرآباد دكن، ١٣٧٤ق/١٩٥٥م؛ حدود
العالم، به كوشش منوچهر ستوده، تهران، ١٣٤٠ش؛ سمعانى، عبدالكريم، الانساب،
به كوشش عبدالله عمر بارودي، بيروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ مقدسى، محمد، احسن
التقاسيم، به كوشش محمد مخزوم، بيروت، ١٩٨٧م؛ منزوي، خطى مشترك؛ همو،
فهرست نسخههاي خطى كتابخانة گنجبخش، اسلامآباد، ١٣٥٧ش؛ همو، فهرستوارة
كتابهاي فارسى، تهران، ١٣٧٦ش؛ نيز:
Bankipore; Blochet, E., Catalogue des manuscrits persans de la Bibliotheque
nationale, Paris, ١٩٠٥.
مريم مجيدي