دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤٦٣
| بايكال جلد: ١١ شماره مقاله:٤٤٦٣ |
بايْكال، درياچهاي در بخش جنوبى سيبري شرقى در جمهوري خودمختار بوريات و
استان ايركوتْسك جمهوري فدراتيو روسيه. بايكال در زبان تاتارها بايكول بوده
است و از دو واژة باي (= غنى) و كول (= درياچه) پديد آمده است (بارتولد، ؛
III/٣٤٩ بروكهاوس، /٧١٥ a .(IIمغولها در زبان خود اين درياچه را دالاي - نور١
(= درياي مقدس) مىناميدند (همانجا). در زبان مردم بومى ياقوتستان، بايكال
به معنى درياست (بارتولد، همانجا). به نظر مىرسد كه مؤلفان مسلمان با اين
درياچه چندان آشنا نبودهاند. رشيدالدين فضلالله محل اين درياچه را در مسير
جنوبى رود سِلِنْگا (سلنگه) با نام بَرقوجين (١/٣٦٤) و برقوجين توكوم نوشته
است (١/٤٠، ١٠٣). نام برقوجين به صورت برگوزين٢ بر يكى از رودهايى كه از
جانب شرق به درياچة بايكال مىريزد، باقى مانده است (بارتولد، همانجا).
رشيدالدين قوم برقوت (برقو) را از ساكنان اين منطقه ناميده است (١/١٠٣،
٣٦٤، ٨٤٠). در كتيبة تركى اورخون٣ متعلق به سدة ٢ق/٨م نام ساكنان اين
منطقه به صورت «بايرقو٤» آمده است (بارتولد، همانجا).
جغرافيا: درياچة بايكال در فاصلة ٥١ و ٢٩ تا ٥٥ و ٥٠ عرض شمالى و ١٢١ و ٢٥ تا
١٢٧ و ٣٢ طول شرقى واقع است ( بروكهاوس،همانجا). مساحت آن ٥٠٠ ،٣١كم٢، طول
آن ٦٣٦ و ميانگين عرض آن ٤٨ كم و حداكثر عرض درياچه ٤/٧٩ كم است II/٥٣١) , ٣
.(BSE١ ٥ ذخاير آب شيرين كرة زمين و ٧٠% آب شيرين روسيه و كشورهاي مشترك
المنافع (اتحاد شوروي سابق) در درياچة بايكال جمع شده است (ايوانف، .(١٨
اين درياچه در ارتفاع ٤٥٦ متري از سطح دريا واقع است. ميانگين عمق درياچه
٧٣٠ متر و عميقترين ناحية آن ٦٢٠ ،١متر است ( ، BSEهمانجا). در بعضى آمارها
حداكثر عمق درياچة بايكال را كه عميقترين درياچة جهان است، ٧٤٢ ،١متر
نوشتهاند («دائرةالمعارف...٥»، .(I/١٧٩
آب ٣٣٦ رود بزرگ و كوچك به درياچة بايكال مىريزد كه عمدهترين آنها رودهاي
سلنگا، برگوزين، آنگاراي عليا و توركا هستند. آب درياچه از طريق آنگاراي
سفلى خارج مىشود و به رود ينىسئى مىريزد. درياچة بايكال در منطقة تكتونيك
عميقى واقع شده است. كوههاي اطراف آن تا ٢ هزار متر ارتفاع دارند كه
درياچه را احاطه كردهاند. در درياچة بايكال ٢٧ جزيره وجود دارد كه ٢٢ جزيرة
آن دائمى و ٥ جزيره، موسمى هستند كه گاه آب درياچه سطح اين ٥ جزيره را
مىپوشاند. بزرگترين جزاير اين درياچه، اولخون١ به وسعت حدود ٧٣٠ كم٢ و
اوشكانى بزرگ ٤/٩ كم٢ است ( ، BSEهمانجا). خليجهاي برگوزين و چيويركوي٢ كه
توسط شبه جزيرة سوياتوي نوس٣ (دماغة مقدس) از يكديگر جدا شدهاند و نيز خليج
پرووال٤ از عمدهترين خليجهاي اين درياچه هستند («دائرةالمعارف»، همانجا).
مناطق اطراف درياچة بايكال از نظر اقليمى، ملايمتر از مناطق ديگر در سيبري
است. ميانگين دما در تابستان (مرداد و شهريور) ١١ و در زمستان (دي ماه) ١٩-
است. آب بايكال تا عمق ٤٠ متر درخشان است. در اعماق اين درياچه بالغ بر
٦٠٠ نوع رستنى و ٢٠٠ ،١نوع جاندار آبزي وجود دارد و در آبهاي آن ٥٠ نوع
ماهى زندگى مىكنند. در اطراف درياچه چندين شهر و بندر واقع است و راهآهن
سراسري سيبري از كنار آن مىگذرد ( ، BSEهمانجا).
تاريخ: بومين نخستين خان ترك كه عنوان ايلخان داشت، در نيمة سدة ٦م
ژوژانهايى را كه در اطراف درياچة بايكال مىزيستند، نابود كرد (گوميلف،
.(٢٦,٢٧,١٠١ سرزمين خاقانات بزرگ در سدة ٧م از كوههاي آلتايين - نورو تا
بايكال امتداد داشت (همو، .(٢٠٨-٢٠٩ حدود ٦٣١م محدودة دولت سيانتو٥ كه
اويغورها تابعيت آن راگردن نهاده بودند، از آلتايى تا خينگان و از صحراي
گُبى تا بايكال كشيده شده بود (همو، .(٢٢١-٢٢٢ بررسيهاي باستانشناسان در
سيبري مؤيد وجود فرهنگى به نام «فرهنگ كورومچى» است كه مركز آن بايكال
بود و مردم آن در سواحل مسير علياي رودهاي آنگارا و لِنا تا حدود درياچة
بايكال سكنى داشتند (همو، .(٢٦٥ در سدة ٧م امپراتور چين، تركان را به حراست
مرزهاي كشور گمارد كه تا صحراي گُبى و منطقة بايكال كشيده شده بود (رضا،
١٨٥). در سدة ٢ق/٨م قبايل برقوت (برقو) در منطقة شرقى ماوراء بايكال و نيز
قورقان٦ در محدودة اطراف درياچة بايكال مىزيستند (گوميلف، ٣٤٤ ٣٤٣, ,٣٤٢ ؛
مينورسكى، .(٢٨٤ در سدة ٦ق/١٢م «مِرْگيت٧»ها در دامنة كوه خينگاي كنار درياچة
بايكال مىزيستند (خاراداوان، .(٣٢
اروپاييان پس از كشف و استيلاي اين منطقه از سوي قزاقهاي روس در سدة ١٧م
بانام اين درياچه آشنا شدند (بارتولد، .(III/٣٤٩ از اواسط سدة ١٧م پژوهش
دربارة درياچة بايكال آغاز شد و در سالهاي ١٧٧١-١٧٧٢م براي نقشهبرداري از
اين درياچه كوششهايى صورت گرفت و سرانجام در ١٧٧٣م نخستين نقشة درياچة
بايكال انتشار يافت II/٥٣٢) , ٣ .(BSE
مآخذ: رشيدالدين فضلالله، جامع التواريخ، به كوشش محمد روشن و مصطفى
موسوي، تهران، ١٣٧٣ش؛ رضا، عنايت الله، ايران و تركان در روزگار ساسانيان،
تهران، ١٣٦٥ش؛ نيز:
, W. W., X Raboty po istorichesko o geografii n , Sochineniya, Moscow,١٩٦٥;
Brockhaus,Entsiklopedicheski o slovar', St.Petersburg, ١٨٩١;BSE ٣ ;
Gumilev,L.N., Drevnie Tyurki, Moscow,١٩٦٧; Ivanov, G., X Ba o kalskaya tragediya
n , Posev, ١٩٨٥, no. ٩; Khara - Davan, E., Chingis - Khan kak polkovodets i ego
nasledie, Alma - Ata, ١٩٩٢; Kratkaya geograficheskaya entsiklopediya, Moscow,
١٩٦٠; Minorsky, V., tr. and Commentary on V ud = d al - q P lam, London, ١٩٣٧.
عنايت الله رضا