بَرْزَنْد، دهستانى‌ از بخش‌ انگوت‌ شهرستان‌ گرمى‌ مغان‌ در استان‌ اردبيل‌. مساحت‌ اين‌ دهستان‌ بالغ‌ بر ٣٨٨ كم ٢، و داراي‌ ٣١ پارچه‌ آبادي‌ به‌ مركزيت‌ قاسم‌ كَنْدي‌ است‌. برزند در ٤٧ و ٥٣ طول‌ شرقى‌ و ٣٨ و ٥٨ عرض‌ شمالى‌، و در ارتفاع‌ ٠٨٠ ،١متري‌ از سطح‌ دريا واقع‌ است‌ ( آمارنامه‌...،١٩). كسروي‌ نام‌ برزند را با نام‌ زرند ساوه‌، زرنگ‌ سيستان‌ و برزنج‌ اران‌ از يك‌ ريشه‌ مى‌داند (٣/٢٧٧). رودخانة فصلى‌ برزند چاي‌ (سوباشى‌) از اين‌ آبادي‌ مى‌گذرد ( فرهنگ‌...، ٢٦٧). در سرشماري‌ آبان‌ ١٣٧٥ش‌ اين‌ دهستان‌ داراي‌ ٧٩١ خانوار با ٨٢١ ،٤نفر جمعيت‌ بوده‌ است‌ ( سرشماري‌...، ٦).
در عصر اسلامى‌، نخستين‌ بار از برزند در وقايع‌ سال‌ ١٢٢ق‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌. در اين‌ سال‌ خزرها بر نواحى‌ جنوبى‌ قفقاز و آذربايجان‌ تاختند، اما در برزند با سپاهيان‌ حَرَشى‌، سردار عرب‌ روبه‌رو شدند و پس‌ از پيكاري‌ سخت‌ شكست‌ خوردند و گريختند (ابن‌ اثير، ٥/١٦١). در اوايل‌ سدة ٣ق‌ با آغاز جنبش‌ بابك‌ خرم‌دين‌، اين‌ منطقه‌ از جمله‌ برزند، دستخوش‌ ناآرامى‌ شد و پس‌ از آنكه‌ بابك‌ لشكريان‌ خليفه‌ معتصم‌ را بارها شكست‌ داد، در ٢٢٠ق‌ افشين‌ براي‌ سركوب‌ او به‌ آذربايجان‌ رفت‌ و در برزند اردو زد و به‌ بازسازي‌ استحكامات‌ آنجا پرداخت‌ (طبري‌، ٩/١١-١٣؛ ابن‌اثير، ٦/٤٤٨؛ ابن‌ خردادبه‌، ١٢١). بابك‌ سرانجام‌ در ٢٢٢ق‌ شكست‌ خورد و اسير شد و او را در دهم‌ شوال‌ همان‌ سال‌ به‌ برزند، نزد افشين‌ بردند و وي‌ چند ماه‌ همانجا زندانى‌ بود (يعقوبى‌، ٢/٤٧٣-٤٧٤؛ طبري‌، ٩/٤٩-٥٢). مؤلف‌ حدود العالم‌ يك‌ سده‌ و نيم‌ پس‌ از اين‌ وقايع‌، برزند را شهري‌ خرم‌ و آبادان‌، با آبهاي‌ روان‌ و كشت‌ بسيار ياد كرده‌ (ص‌ ١٥٩)، و مقدسى‌ نيز در همين‌ روزگار آن‌ را شهري‌ كوچك‌، به‌ عنوان‌ بازار ارمنستان‌ و بارانداز كورة آذربايجان‌ دانسته‌ است‌ (ص‌ ٣٧٨).
از تاريخ‌ برزند در سده‌هاي‌ بعد آگاهى‌ نداريم‌، اما گمان‌ نمى‌رود اين‌ ناحيه‌ از تاخت‌ و تاز و ويرانگري‌ مغولان‌ مصون‌ مانده‌ باشد؛ چه‌، حمدالله‌ مستوفى‌ در سدة ٨ق‌ از برزند با عنوان‌ ناحيه‌اي‌ مخروبه‌ ياد مى‌كند كه‌ تنها ديهى‌ از آن‌ برجا مانده‌ است‌ (ص‌ ٩٠). قلعة برزند در زمان‌ ناصرالدين‌ شاه‌ توسط حسنعلى‌ خان‌ جنرال‌ مرمت‌، و قلعة جنرال‌ ناميده‌ شد (ساعدي‌، ٧٩).
مآخذ: آمارنامة استان‌ اردبيل‌ (١٣٧٧ش‌)، سازمان‌ برنامه‌ و بودجة استان‌ اردبيل‌، تهران‌، ١٣٧٨ش‌؛ ابن‌اثير، الكامل‌؛ ابن‌ خردادبه‌، المسالك‌ و الممالك‌، به‌ كوشش‌ دخويه‌، ليدن‌، ١٨٨٩م‌؛ حدودالعالم‌، به‌ كوشش‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌، ١٣٦٢ش‌؛ حمدالله‌ مستوفى‌، نزهةالقلوب‌، به‌ كوشش‌ لسترنج‌، ليدن‌، ١٣٣١ق‌/١٩١٣م‌؛ ساعدي‌، غلامحسين‌، خياو يا مشكين‌شهر، تهران‌، ١٣٥٤ش‌؛ سرشماري‌ عمومى‌ نفوس‌ و مسكن‌ (١٣٧٥ش‌)، استان‌ اردبيل‌، مركز آمار ايران‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌؛ طبري‌، تاريخ‌؛ فرهنگ‌ جغرافيايى‌ آباديهاي‌ كشور (اهر)، سازمان‌ جغرافيايى‌ نيروهاي‌ مسلح‌، تهران‌، ١٣٧٦ش‌، ج‌ ٧؛ كسروي‌، احمد، كاروند، به‌ كوشش‌ يحيى‌ ذكاء، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛ مقدسى‌، محمد، احسن‌التقاسيم‌، به‌ كوشش‌ دخويه‌، ليدن‌، ١٩٠٦م‌؛ يعقوبى‌، احمد، تاريخ‌، بيروت‌، دارصادر. محسن‌ سليمانى‌